బాలకాండ ద్వితీయాశ్వాసము 01 -50 పద్యాలు
శ్రీకోటీశ్వర గురుహృద
యాకాశదయాప్రకాశ కానూనకలా
శ్రీకలితసద్గుణాంబుధి
రాకాచంద్రాయి తాత్మ రాజ్యవిలాసా 1
తాత్పర్యం:
ఓ కోటీశ్వర గురుదేవా! నీ మనసు అనే
ఆకాశంలో దయ అనే వెలుగు ప్రకాశిస్తోంది. అద్భుతమైన కళలతో, మంచి గుణాలతో నిండిన సముద్రానికి
పౌర్ణమి చంద్రునిలాంటి నీవు నా ఆత్మకు రాజులా ఉన్నావు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంతో రెండో ఆశ్వాసం ప్రారంభమవుతుంది.
కవి తమ గురువు అయిన కోటీశ్వర గురుదేవుడిని ప్రశంసిస్తూ కావ్యాన్ని ప్రారంభిస్తున్నారు.
ఈ ప్రశంస గురుభక్తిని, కవి వినయాన్ని సూచిస్తుంది.
తే॥
అవధరింపుము శైలరాజాత్మజాతఁ, గాంచి
పలికె గిరీశుండు గారవమున
నట్లుగురుఁడానయిడ సమనంతరం బ, నంతసంతానసంపదు
ప్రాంతకలన 2
తాత్పర్యం:
శైలరాజ పుత్రిక అయిన పార్వతిని చూసి
పరమేశ్వరుడు ప్రేమతో ఇలా అన్నాడు: "వశిష్ఠుడు ఆజ్ఞాపించగానే, అపారమైన సంతాన సంపదకు
మూలమైన ఆ కర్మను (యాగాన్ని) దశరథుడు చేయడానికి పూనుకున్నాడు."
విశేషాలు:
ఈ పద్యం కథనాన్ని ముందుకు నడిపించే
ఒక సంభాషణా రూపం. శివుడు పార్వతికి కథ చెబుతున్నట్లుగా ఈ కావ్యం సాగుతోంది. ఇది పురాణ
శైలికి ఉదాహరణ. సంతాన సంపదకు మూలంగా పుత్రకామేష్టిని పేర్కొనడం దాని ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.
వ॥
ఆరాజేంద్రుండునుఁదదనుజ్ఞాస్రజంబున
మౌళినలంకరించి యాశాసముల్లసితంబుగ నభ్యంచితా మోదం బావహిల్ల మంచిముహూర్తంబునం బ్రస్థానంబొనరించి
సూ తామాత్యసమేతుండై రథారోహణం బాచరించి సాంతఃపురపరివారంబుగా రోమపాదుని పుటభేదనంబునకుంజని
పురోపకంఠంబునవిడిసి సమ్మతమ్ము నెఱప నమ్మహీజాని పాలికి నిజానయనసంపాదకంబగు మేలువార్తంబుత్తెంచిన
నత్తఱి గుణో త్తరుండగు నానృపసత్తముండు సుమహితమహెూత్సాహంబున 3
తాత్పర్యం:
ఆ దశరథ మహారాజు, వశిష్ఠుని ఆజ్ఞను
శిరసావహించి, సంతోషంతో మంచి ముహూర్తంలో ప్రయాణమయ్యాడు. మంత్రులు, సారథితో కలిసి రథం
ఎక్కి తన అంతఃపుర పరివారంతో సహా రోమపాదుని పట్టణానికి బయలుదేరాడు. ఆ నగరానికి దగ్గరలో
బస చేసి, తాను వచ్చిన శుభవార్తను రోమపాదునికి చెప్పడానికి ఒక దూతను పంపాడు. ఆ వార్త
విన్న గుణవంతుడైన రోమపాదుడు ఎంతో సంతోషించాడు.
విశేషాలు:
ఈ వచన భాగం దశరథుడి ప్రయాణాన్ని వివరంగా
వివరిస్తుంది. గురువు ఆజ్ఞకు ఇచ్చిన గౌరవం, ప్రయాణానికి తగిన ముహూర్తం చూసుకోవడం, రోమపాదునికి
శుభవార్త పంపడం వంటివి దశరథుడి నడవడికను, అతనిలోని సంస్కారాన్ని చూపిస్తాయి.
చ||
ఎదురుగవచ్చి కూర్మిగడు హెచ్చఁగ ముచ్చటలాడి
వేఁడి స
మ్మద మొదవించి తోడ్కొనుచు మంగళవాద్యము
లోలిమ్రోయ సం
పదలకుఁబుట్టినిల్లగు సభాస్థలి గద్దియఁ
జేర్చి మేల్సప
ర్యదనిపి సేమమారసి నిజాగమనం బెఱిఁగింపవే
యస౯ 4
తాత్పర్యం:
రోమపాదుడు దశరథుడికి ఎదురు వెళ్లి,
ఎంతో ప్రేమతో మాట్లాడి, సంతోషంగా ఆహ్వానించాడు. మంగళవాద్యాలు మోగుతుండగా, సంపదలకు పుట్టినిల్లైన
తన సభాస్థలంలోని సింహాసనంపై దశరథుడిని కూర్చోబెట్టి, మంచి సపర్యలు చేశాడు. తర్వాత
"నీవు వచ్చిన కారణం ఏమిటో దయచేసి చెప్పవా?" అని అడిగాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో రోమపాదుడు దశరథుడిని గౌరవంగా,
ప్రేమతో ఆహ్వానించిన తీరు వర్ణించబడింది. మంగళవాద్యాలు, సభాస్థలిలో కూర్చోబెట్టడం వంటివి
రాజుల మధ్య ఉన్న స్నేహాన్ని, గౌరవాన్ని సూచిస్తాయి.
వ||
తానునుందదీయంబగు కుశలప్రశ్నంబొనరించి
కౌతుకంబుకరంబావేష్టింప నభీష్టావహంబగు నాఋశ్యశృంగుని చరితంబుఁ బ్రస్తావవశంబునంబ్రశంసించి
యేతదీయావాసంబడిగి యావాసవవిలాసుండు బాసటయై నిర్దేశింప నయ్యాశ్రమంబునం ప్రవేశంబు నెఱపి
శరీరబద్ధంబగు బ్రహ్మ తేజంబుంబోని వాని స్వరూపంబు సందర్శించి యానందంబు పేరిసంద్రంబునం
దేలియాడుచుం దచ్చరణారవిందంబుల నిజమాన సేందిందిరంబుం బొందుపఱిచి వందనాదికృత్యంబుల నిర్వర్తించి
మృదుమధురాలా పంబులొప్పార నిట్లనివిన్నవించె 5
తాత్పర్యం:
దశరథుడు కూడా రోమపాదుడిని కుశలం అడిగాడు.
ఆసక్తితో ఋశ్యశృంగుడి గొప్పతనాన్ని ప్రశంసించి, అతని ఆశ్రమం ఎక్కడ ఉందని అడిగాడు. ఆ
ఇంద్రుడితో సమానుడైన రోమపాదుడు మార్గం చూపించగా, దశరథుడు ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి, శరీరం
ధరించిన బ్రహ్మ తేజస్సులాంటి ఋశ్యశృంగుడిని చూశాడు. ఆనందమనే సముద్రంలో తేలియాడుతూ,
తన మనసు అనే తుమ్మెదను ఆ ముని పాదపద్మాలపై నిలిపి నమస్కరించాడు. మృదువుగా, మధురంగా
ఇలా విన్నవించుకున్నాడు.
విశేషాలు:
ఈ వచనం దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడిని కలుసుకున్న
సందర్భాన్ని వివరిస్తుంది. ఋశ్యశృంగుడిని "శరీరబద్ధంబగు బ్రహ్మ తేజంబు" అని
వర్ణించడం ద్వారా అతని గొప్పతనం, తేజస్సు తెలియజేస్తున్నారు. దశరథుడి వినయం, భక్తి
ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
క||
కృతకృత్యుఁడనై తి మదీ, యతపము సాఫల్యమొందె
నఖిలసుధీకాం
క్షితము భవద్దర్శనము గ, రతలామలకంబుగాఁగ
బ్రహ్మణ్యనిధీ 6
తాత్పర్యం:
ఓ బ్రహ్మజ్ఞాన నిధీ! నాకు పుణ్యం కలిగింది.
నా తపస్సు ఫలించింది. నీ దర్శనం సకల పండితులకు కోరదగినది, అది నాకు అరచేతిలో ఉసిరికాయలా
సులభంగా లభించింది.
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడిని కలుసుకున్న
తర్వాత తన ఆనందాన్ని వ్యక్తపరిచిన మాటలివి. "కృతకృత్యుడనైతి" అంటే ధన్యుడినయ్యాను
అని, "కరతలామలకం" అంటే అరచేతిలోని ఉసిరికాయ, అంటే సులభంగా, స్పష్టంగా కనిపించింది
అని అర్థం. ఈ మాటలు దశరథుడి భక్తిని, వినయాన్ని తెలియజేస్తాయి.
ఉ||
ఓచతురానన ప్రతిభ యుజ్జ్వలనై జతపఃప్రకాశ
మ
త్యాచితలోకమై మెఱసె నన్యమిఁకేలగణింప
నీవ యి
ట్లీచరితాఢ్య సువ్రతగ్రహించి గృహిస్థితినిల్చుటెన్న
నీ
రాచకొలంబుపాలి శుభ రాజ్యరమావిభవంబకాదొకో
7
తాత్పర్యం:
ఓ బ్రహ్మతో సమానమైన తేజస్సు గలవాడా!
నీ గొప్ప తపస్సు లోకంలో ప్రకాశిస్తోంది. ఇంకేమి చెప్పాలి? నీవు ఇలాంటి గొప్ప సద్గుణాలను
స్వీకరించి, గృహస్థాశ్రమంలో ఉండడం అనేది మా రాజవంశానికి శుభాన్ని, రాజ్యానికి సంపదను,
వైభవాన్ని ఇవ్వదా?
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడిని "చతురానన
ప్రతిభ" (బ్రహ్మ తేజస్సు) అని సంబోధించడం ద్వారా అతని గొప్పతనాన్ని మళ్ళీ నొక్కి
చెబుతున్నాడు. ఒక గొప్ప తపస్వి గృహస్థాశ్రమంలో ఉండడం వల్ల ఆ రాజ్యానికి ఎంత మేలు కలుగుతుందో
దశరథుడు ఇక్కడ తెలియజేస్తున్నాడు.
క||
ఒక్కండననేల జగం, బొక్కట మనుపంగఁదలఁచు
నోఙయ తక్క౯
జిక్కునె హేతువు త్వాదృశు, లిక్కరణిని
భూతధాత్రి నెనయుటకు మునీ 8
తాత్పర్యం:
ఓ మునీ! ఒక్క నేను మాత్రమే కాదు, ఈ
లోకం మొత్తం నిన్ను కాపాడాలని కోరుకుంటుంది. నీలాంటి గొప్పవారు ఈ భూమిపై ఉండటానికి
ఇంకే కారణం ఉంటుంది?
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడిని కేవలం తనకు
మాత్రమే కాదు, ఈ లోకం మొత్తానికి ఉపకారం చేసే గొప్ప వ్యక్తిగా వర్ణిస్తున్నాడు. ఇది
ఆ మునికున్న సర్వవ్యాప్తమైన ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది.
ఆ||
బ్రహ్మమునివరుండు పరమేష్ఠి యైన క,
శ్యపుని కొలమువెలయ నవతరించి
బ్రహ్మనిష్ఠులరసి బ్రహ్మనిష్ఠుండితం,
డొక్కఁడనఁగ మెఱసి తోజఁదపసి 9
తాత్పర్యం:
బ్రహ్మమునులలో గొప్పవాడు, బ్రహ్మ అయిన
కశ్యపుని వంశంలో పుట్టి, ఈయన ఒక్కడే బ్రహ్మ నిష్ఠలో ఉన్నవాడు అని అందరూ పొగిడే విధంగా
ఈ తపస్వి ప్రకాశిస్తున్నాడు.
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడి వంశం, అతని గొప్పతనం
గురించి వివరిస్తున్నాడు. కశ్యప మహర్షి వంశంలో పుట్టి, బ్రహ్మ నిష్ఠలో గొప్పవాడిగా
ఈయన ఒక్కరే నిలిచారని చెప్పడం ద్వారా అతని అసాధారణ తపస్సును, గొప్పతనాన్ని కవి వర్ణించారు.
క||
అంజలినిడి యర్థింతుని, రంజనభావోపవేశ
హాపితదురితా
భంజితతామసగుణ మృ, త్యుంజయవైభవ మహామహెూజ్జ్వలచరితా
10
తాత్పర్యం:
సంతోషకరమైన భావనతో, పాపాలను నాశనం
చేసేవాడా, తమోగుణాన్ని జయించినవాడా, మృత్యుంజయుడికి సమానమైన గొప్ప తేజస్సు గల చరిత్ర
కలిగినవాడా! నీకు చేతులు జోడించి ప్రార్థిస్తున్నాను.
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడి గొప్ప గుణాలను
పొగుడుతున్నాడు. అతనిలోని పాపాలను నాశనం చేసే శక్తి, తమోగుణాన్ని జయించడం, మృత్యుంజయుడికి
(శివుడికి) సమానమైన గొప్పతనం వంటివి దశరథుడి విశ్వాసాన్ని, భక్తిని సూచిస్తాయి.
ఆ||
ఏనురవికులీనుఁ ; డిక్ష్వాకుసంతతి,
వాఁడఁ కోసలాఖ్య వఱలుదేశ
మేలువాఁడ నొక్క మేలునకై భవ, ద్దయనుఁగోరినాడ
దశరథుండ 11
తాత్పర్యం:
నేను సూర్యవంశంలో పుట్టినవాడిని, ఇక్ష్వాకు
వంశానికి చెందినవాడిని. కోసల దేశాన్ని పాలిస్తున్నాను. నేను దశరథుడిని, ఒక మంచి పని
కోసం నీ దయను కోరి వచ్చాను.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో దశరథుడు తన సంతానం, వంశం,
పేరు మరియు వచ్చిన కారణాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాడు. ఇది కథలో ఒక ముఖ్యమైన మలుపు.
క||
ఇష్టి యొకఁడు సాధింపఁగ, నిష్టిందలపెట్టినాడ
నీ రరు దేర౯
బుష్టిఁగనునది యనెడుసం, తుష్టింగొనివచ్చినాడ
ద్రుహిణసదృక్షా 12
తాత్పర్యం:
ఓ బ్రహ్మతో సమానమైనవాడా! నేను ఒక యాగం
(పుత్రకామేష్టి) చేయాలని సంకల్పించాను. నీవు వస్తే ఆ యాగం సఫలం అవుతుందని నమ్మకంతో
ఇక్కడికి వచ్చాను.
విశేషాలు:
దశరథుడు తాను వచ్చిన ముఖ్య కారణాన్ని
ఇక్కడ వివరిస్తున్నాడు. పుత్రకామేష్టి యాగం గురించి, దాని విజయానికి ఋశ్యశృంగుడు ఎంత
ముఖ్యమో దశరథుడు చెబుతున్నాడు. ఇది దశరథునిలోని నిజాయితీని చూపుతుంది.
తే||
అయ్య, నీవును నీపత్ని యనఘ శాంత
యునుఁ గతిపయాహములు నాభ వనము సభము
సేయుఁడు పదాబ్జరజమునఁ జిత్తగించి
దానధన్యతముఁడనౌదు జ్ఞాననదన 13
తాత్పర్యం:
ఓ జ్ఞాన సముద్రుడా! అయ్యా, నీవు, నీ
భార్య పవిత్రమైన శాంత, కొన్ని రోజులు నా ఇంటిని, నా రాజధానిని పవిత్రం చేయండి. మీ పాదాల
దుమ్ముతో నా ఇంటిని పవిత్రం చేస్తే నేను ధన్యుడినవుతాను.
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడిని గృహస్థుగా ఆహ్వానిస్తున్నాడు.
అతని పాదధూళి ఇంటిని పవిత్రం చేస్తుందని చెప్పడం ద్వారా, ఋషికి ఉన్న గొప్ప శక్తిని
దశరథుడు గుర్తించాడని తెలుస్తుంది.
క||
అంగేశుంగరుణించి త, నం గరుణకుఁ బాత్రుఁడితఁడు
నాదగుమేలే
నుంగంటి నాఁడె తత్ఫల, సంగతి చూపట్టునట్టి
సమయంబొదవె౯ 14
తాత్పర్యం:
రోమపాదుడిని దయతో చూసి ఈయన నాకు దయకు
పాత్రుడు అని అనుకున్నాను. అప్పుడే నా మంచి రోజులు మొదలయ్యాయని అనుకున్నాను. ఇప్పుడు
దాని ఫలితం నాకు లభించే సమయం వచ్చింది.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో రోమపాదుడు, ఋశ్యశృంగుడు,
దశరథుడుల మధ్య ఉన్న సంబంధం తెలుస్తుంది. రోమపాదుడిపై ఋశ్యశృంగుడి దయ వల్ల, దశరథుడికి
ఇప్పుడు పుత్ర సంతానం అనే శుభం కలుగుతుందని ఇక్కడ సూచిస్తున్నారు.
తే||
అనివినిచి మౌనివల్లెనా నపుడు నృపుఁడు
రోమపాదునిఁ తిలకించి రోమహర్ష
ణంబెసఁగ. స్వాత్మభావనిర్ణయము దెలిపి
పలికె వచనామృతఘటంబుఁ బంచినటుల 15
తాత్పర్యం:
దశరథుడి మాటలు విని ఋశ్యశృంగుడు అంగీకరించాడు.
అప్పుడు దశరథుడు రోమాలు నిక్కబొడుచుకునేంత సంతోషంతో రోమపాదుడిని చూసి, తన మనసులోని
భావాన్ని, అమృతం నిండిన కుండను పంపిస్తున్నట్టు ఈ మాటలతో చెప్పాడు.
విశేషాలు:
ఋశ్యశృంగుడి అంగీకారంతో దశరథుడి సంతోషం
ఎంత గొప్పగా ఉందో కవి వర్ణిస్తున్నాడు. "వచనామృతఘటంబు" అనే ఉపమానం దశరథుడి
మాటలు ఎంత తీయగా, సంతోషంగా ఉన్నాయో తెలియజేస్తాయి.
ఉ॥
తమ్ముఁడ ; నీవు నేను నొక తల్లియపత్యము
లన్న రీతి నే
స్తమ్మున నుందు మట్లగుట సద్గుణపాలికిఁ
బట్టుకొమ్మ శాం
తమ్మను భర్తతో మదుది తమ్మగు యాగముఁజూడ
నానిశాం
తమ్ము శుభమ్ములంబెనుపఁ తావకచిత్తము
నేర్చి యంపవే 16
తాత్పర్యం:
తమ్ముడా! నీవు, నేను ఒకే తల్లికి పుట్టిన
పిల్లలంలా ఉంటాం. కాబట్టి సద్గుణాలకు నెలవైన శాంతను, ఆమె భర్తతో కలిసి నేను చేయబోయే
యాగం చూడటానికి పంపించు. ఆ రోజు రాత్రి నా యాగం శుభాలను పెంపొందించడానికి, దయచేసి నీ
మనసులోని ప్రేమతో వారిని పంపించు.
విశేషాలు:
దశరథుడు రోమపాదుడిని "తమ్ముడా"
అని ప్రేమతో సంబోధిస్తున్నాడు. శాంతను, ఋశ్యశృంగుడిని తమ వారిగా, ముఖ్యంగా తన యాగం
కోసం పంపమని కోరుతున్నాడు. ఇది దశరథునిలోని స్నేహభావం మరియు వినయాన్ని చూపిస్తుంది.
ఉ॥
ఈచనవీవొసంగ ధర హెచ్చెద నందఱలోన మెచ్చునా
యాచక భావము స్సఫల మౌనటుసేయుము వీరినంపు
మా
లోచనకోప కమ్మఖ మలోపముగా సుగుణాఢ్య;
కూర్చుమ
ద్వాచికమంది తో నె నె పరి వారముతోఁ
జనుదేర నెంచుమీ 17
తాత్పర్యం:
సుగుణవంతుడా! నీవు ఇలా సహాయం చేస్తే,
నేను అందరిలోనూ గొప్పవాడినవుతాను. నీవు పంపకపోతే, యాచన చేసే నా కోరిక వ్యర్థమవుతుంది.
అందుకే ఈ మునిని, శాంతను పంపించు. మన ఆలోచనలకు అనుగుణంగా యాగం సజావుగా జరిగేలా చూడు.
నా మాట వినడానికి నీ కుటుంబంతో కలిసి రావడానికి ఆలోచించు.
విశేషాలు:
దశరథుడు రోమపాదుడి సహాయాన్ని
"యాచక భావం" అని చెప్పడం ద్వారా, ఈ యాగం తనకు ఎంత ముఖ్యమో తెలియజేస్తున్నాడు.
రోమపాదుడిని కూడా యాగం చూడటానికి ఆహ్వానించడం వారి మధ్య ఉన్న గొప్ప స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది.
క॥
అన్నా ; పుత్రులఁగనలే, దన్నాలీకాక్షుకరుణ
నావల నేమో
యున్నాడ నేఁడు పుత్రుఁడ యున్నాకిదె
యంచుఁగూర్మి నోయన నతడు౯ 18
తాత్పర్యం:
అన్నా! నాకు పుత్రులు కలగలేదు. నారాయణుడి
దయ వల్ల ఏదో ఒక రోజు నాకు పుత్రులు కలుగుతారు అని అనుకున్నాను. ఈ రోజు నాకొక పుత్రుడు
లభించాడు అని ప్రేమతో దశరథుడు అన్నాడు.
విశేషాలు:
దశరథుడు ఋశ్యశృంగుడిని పుత్రుడిగా
భావించి ప్రేమతో ఆహ్వానిస్తున్నాడు. అతని పుత్రకామేష్టి యాగం చేయబోవడం కంటే, ఋషితో
ఉన్న సాన్నిహిత్యం తన పుత్రుడిని పొందినంత సంతోషాన్ని ఇచ్చిందని ఈ పద్యం సూచిస్తుంది.
శా॥
నా నీ సందున భేద మెన్నవలెనా నాబిడ్డ
నీబిడ్డ బ్ర
హ్మానందంబన నీవె నేనను సుఖం బౌఁగాదె
మాయన్న ; యెం
దేనిన్నిత్యములే; సుతాదులు సతం బీధాత్రి
సత్కీర్తి కొం
పో ; నీచిత్తమటన్న నానృపతి సంపూర్ణాభిలాషాఢ్యుఁడై
19
తాత్పర్యం:
రోమపాదుడు ఇలా అన్నాడు: "నాది,
నీది అని భేదం ఎందుకు అన్నయ్యా? నా బిడ్డ నీ బిడ్డ. బ్రహ్మానందంగా నీవు, నేను ఒకటైనట్టుగా
ఉంటాం. ఏదీ శాశ్వతం కాదు. కానీ పిల్లలు ఎప్పుడూ ఈ భూమిపై మంచి కీర్తిని మిగిల్చి వెళ్తారు.
నీ ఇష్టం" అని రోమపాదుడు చెప్పగా దశరథుడు పూర్తి సంతోషంతో నిండిపోయాడు.
విశేషాలు:
రోమపాదుడు దశరథుడిని తన సోదరుడిలా
భావించి, ఋషిని, శాంతను పంపడానికి ఒప్పుకున్నాడు. వారి మధ్య ఉన్న నిజమైన స్నేహబంధం
ఇక్కడ కనబడుతుంది. "పుత్రులు మంచి కీర్తిని నిలిపి వెళ్తారు" అనే మాట లోకంలో
పుత్రుల ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది.
తే||
శాంతఁ గీర్తిలతాసమా క్రాంతదశది
శాంతఁ దత్పతిఁ దోడ్కొని యంతరంగ
మంతయును సంతసముగా నృకాంతుఁడనుప
నంత శుభలగ్నసద్ఘటి కాంతరమున 20
తాత్పర్యం:
కీర్తి అనే లత దశ దిక్కులనూ వ్యాపించిన
శాంతను, ఆమె భర్త ఋషితో కలిసి, రోమపాదుడు తన మనసు నిండా సంతోషంతో పంపించాడు. ఆ విధంగా
దశరథుడు శుభ ముహూర్తంలో బయలుదేరాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం కథను ముందుకు నడిపిస్తుంది.
రోమపాదుడు సంతోషంగా వారిని పంపించాడని, దశరథుడు మంచి ముహూర్తంలో వారిని తనతో తీసుకెళ్లాడని
తెలుస్తోంది. శాంతను **"కీర్తిలత"**తో పోల్చడం ఆమె గుణాల గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది.
వ॥
బయలు దేరి దవ్వేగకయమున్న యన్నలిన బంధుకులుండు
కనుదమ్ములవలననుండి యానంద బాష్పమధుకణమ్ము లురలఁ బ్రీతివచన పురస్సరంబుగా రోమపాదునా మంత్రణంబొనరించి
మరలించి స్యందనారోహణంబుసేసి మున్నాడి యమ్ముని దంపతుల నుచితక్రమంబునందగు చోటునఁ గూర్చుండంబొనరుపఱిచి
తదనుమతిం తానును నట్లాచరించి యుభయపార్శ్వంబులంబరివారజనంబులు మంగళప్రద వాక్రసంగంబుల
జేజే వెట్టుచుండ నఖండ వేగంబునంగొండొక దివసంబువకు నిజ రాజధానియగు నయోధ్యానగరిఁదఱియవచ్చునంతలోనన
తనపుత్తెంచినచారుల చేవిని పౌరు లప్పురీరత్నంబు నలుగడలంబన్నీట నీరార్చియు మౌక్తికాదివితానం
బులమర్చియు మణితోరణంబులంగూర్చియు వింతవింతవైజయంతికలఁ జేర్చియుఁ గస్తూరికాదిసమస్తపరిమళద్రవ్యంబులందార్చియు
నెల్లెడలఁ గృష్ణాగరుసువాసన లల్లిబిల్లిగొన నుల్లసిల్లి చెన్నారుధూపవస్తువులయొయారంపుఁబొగలవగలొలయ
గుబుల్కొనువింతవలపులకుందోడునీడలగు మల్లెలు మొల్లలు బంతులు చేమం తులు లోనగుపూలవల్లరులంగొల్లలుగాఁగీలుకొలిపియుఁ
బచ్చకప్పురంపురజముల మొల్లంబుగా నెల్లవీధుల ననలపఱపులపయింజల్లియుఁ గై సేయ నెడలేని వేడుక
నలరారునాప్రోల్లచ్చి తొలుదొల్త జలకంబాడియు మేలిపుట్టమ్ముగట్టియు మేటి సొమ్ములు వెట్టియుఁ
గమ్మని నెత్తావులంగ్రుమ్మరించువి లేపనమ్ముల యెమ్మెలందులకిం చియు ధూపధూమమ్ములందడియార్చియు
విరులుదుఱిమియుఁ బూవు టెత్తులలంక రించియు నిరూపింప నల్లనాఁటిజగన్మోహినియోనాగ నాయతయై
క్రొత్త సెజ్జ సజ్జితంబొనరించుకొని తోడ్తోనప్పుడమిఱేని యడుగులకు మడుఁగులుంచి ప్రతీ
హారంబునమించి ప్రేమించి నిరీక్షించుసంచునంబ్రకాశించె నంత 21
తాత్పర్యం:
బయలుదేరి కొంత దూరం వెళ్ళాక, సూర్యవంశీయుడైన
దశరథుడు కళ్ల నుండి ఆనంద బాష్పాలు కారుతుండగా, ప్రేమగా రోమపాదుడికి వీడ్కోలు చెప్పి
పంపించాడు. తర్వాత రథం ఎక్కి, ముందు తానూ, ఆ తర్వాత ముని దంపతులను తగిన స్థలంలో కూర్చోబెట్టి,
తాను కూడా వారి అనుమతితో కూర్చున్నాడు. ఇరువైపులా ఉన్న పరిజనులు మంగళవాదాలు చేస్తూ
జై జైలు పలకగా, రథం వేగంగా ప్రయాణించి, కొన్ని రోజులకు తన రాజధాని అయిన అయోధ్య నగరానికి
చేరుకుంది. ఈ లోపు దశరథుడు పంపిన దూతల ద్వారా వార్త విని, ప్రజలు అయోధ్య నగరమంతా పన్నీటితో
శుభ్రం చేసి, ముత్యాలతో తోరణాలు, రకరకాల జెండాలు, మణి తోరణాలు ఏర్పాటు చేశారు. కస్తూరి
మొదలైన పరిమళ ద్రవ్యాలను చల్లి, సువాసనల పొగలను వెదజల్లుతూ, మల్లెలు, మొల్లలు వంటి
పూల తీగలను అలంకరించారు. పచ్చ కర్పూరం చల్లి, ఆ నగరం ఒక పెళ్లికూతురులా అలంకరించుకుంది.
ఆ అయోధ్య నగరం లక్ష్మీదేవిలా, లేదా మరొక మోహినిలాగా తయారై, కొత్త పడకలు సిద్ధం చేసుకుని,
రాజు రాక కోసం ప్రేమతో ఎదురు చూస్తున్నట్టు ఉంది.
విశేషాలు:
ఈ వచనం దశరథుడి ప్రయాణాన్ని, అయోధ్య
నగరం వారిని స్వాగతించడానికి ఎలా సిద్ధమైందో వర్ణిస్తుంది. ప్రజల ఆనందం, నగరాన్ని అలంకరించిన
తీరు, కవి అయోధ్యను ఒక పెళ్లికూతురిలా వర్ణించడం, జగన్మోహినితో పోల్చడం ఈ ఘట్టం యొక్క
ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.
తే||
సచివు లాప్తులుఁ బౌరులు నుచితముగను
మంగళాతోద్యరవముల్సె లంగ నెదురు
వచ్చి తోడ్కొనిచనఁగూర్మి హెచ్చి విభుఁడు
సొచ్చెఁబురతోరణము వింటె మచ్చెకంటి
22
తాత్పర్యం:
మంత్రులు, బంధువులు, పౌరులు మంగళవాద్యాలు
మోగుతుండగా ఎదురువచ్చి రాజును ఆహ్వానించారు. వారి ప్రేమను చూసి సంతోషించిన దశరథుడు,
నగర ప్రవేశ ద్వారం గుండా నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. ఓ పార్వతీ, విన్నావా? (శివుడు పార్వతికి
చెప్పినట్టు).
విశేషాలు:
ఈ పద్యం అయోధ్య ప్రజల ప్రేమను, దశరథుడి
పట్ల వారికి ఉన్న గౌరవాన్ని చూపిస్తుంది. ప్రజల సంతోషం, మంత్రుల స్వాగతం ఈ శుభకార్యం
ఎంత ముఖ్యమైనదో తెలుపుతుంది.
క||
మంగళములు పాడుచుఁపు, ణ్యాంగనలారతులొసంగి
యక్షతలిడఁ బ
ణ్యాంగనలాడఁగ స్మరరుచి, రాంగుఁడు సౌధాంతరమున
కరుదెంచునెడ౯ 23
తాత్పర్యం:
పుణ్యాంగనలు మంగళ గీతాలు పాడుతూ, హారతులు
ఇచ్చి, అక్షతలు చల్లారు. వేశ్యలు నృత్యం చేయగా, మన్మథునితో సమానమైన అందం ఉన్న దశరథుడు
తన అంతఃపురంలోకి వచ్చాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం దశరథుడికి అయోధ్యలో లభించిన
స్వాగతాన్ని వర్ణిస్తుంది. మంగళ గీతాలు, హారతులు, నృత్యాలు వంటివి ఆ రోజు యొక్క ప్రాముఖ్యతను
సూచిస్తాయి.
క||
మనపాలిటి భాగ్యంబే, మన వచ్చు నపత్య
మొసఁగు నట్టిక్రతువు నీ
యనఘుఁడు పొనర్చునఁట యొ, య్యననౌసఫలమని
గురువు లయ్య వచింప౯ 24
తాత్పర్యం:
"ఇతను మన అదృష్టం. ఈ పుణ్యాత్ముడు
సంతానం ఇచ్చే యాగం చేస్తాడట, అది కచ్చితంగా సఫలం అవుతుంది" అని గురువులు, బ్రాహ్మణులు
మెచ్చుకున్నారు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం ప్రజలు, పండితులు కూడా ఋశ్యశృంగుడి
గొప్పతనాన్ని గుర్తించారని తెలుపుతుంది. ఈ యాగం సఫలమవుతుందని వారు నమ్మడం, ప్రజల విశ్వాసాన్ని,
ఆనందాన్ని సూచిస్తుంది.
మ||
తరుణీ ; వీరలు దక్షిణాధ్వరములో తిర్కింప
గౌరీందు శే
ఖరులో ; వాక్పరమేష్ఠులో; భువనర క్షాకాంక్షులై
యుంట ని
ద్ధర వ ర్తింపఁదలంచి లచ్చిహరియుం దారిచ్చమై
వచ్చిరో
వరణీయద్యుతు లెందుఁ దెచ్చె నృవుఁడి
వ్వామాక్షి నీవిప్రుని౯ 25
తాత్పర్యం:
ఓ స్త్రీ! ఈయన దక్షిణ యాగంలో ఆలోచించినట్లయితే,
గౌరీశంకరులో, బ్రహ్మలో, లేక లోకాన్ని రక్షించడానికి లక్ష్మీనారాయణులో భూమిపైకి వచ్చారా?
ఈ రాజు ఇలాంటి గొప్ప తేజస్సు ఉన్న బ్రాహ్మణుడిని ఎక్కడ నుండి తీసుకువచ్చాడు?
విశేషాలు:
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ప్రజలు, ముఖ్యంగా
స్త్రీలు ఋశ్యశృంగుడి గొప్పతనాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయిన తీరును వర్ణిస్తుంది. అతడిని
శివ-పార్వతులు, బ్రహ్మ, లక్ష్మీనారాయణులతో పోల్చడం అతడికి ఉన్న దైవత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
తే||
అమ్మ ; యీతండు ఋశ్యశృంగాఖ్యమౌని
మాన్యుఁడానందమయుఁ డసా మాన్యతేజుఁ
డితనిసత్పత్ని క్షాంతినా నెసఁగుశాంత
రోమపాదునిసుత యాస రోజనయన 26
తాత్పర్యం:
అమ్మా! ఈయన ఋశ్యశృంగుడు అనే గొప్ప
ముని. ఈయన ఆనందంతో నిండినవాడు, అసాధారణమైన తేజస్సు ఉన్నవాడు. ఈయన భార్య క్షమాగుణం గల
శాంత. ఆమె రోమపాదుడి కూతురు, పద్మం లాంటి కళ్ళు గలది.
విశేషాలు:
ప్రజలు మాట్లాడుకుంటున్నప్పుడు, ఒక
స్త్రీ ఋషుల గురించి ఇతరులకు వివరిస్తున్న సందర్భం ఇది. ఋశ్యశృంగుడిని ఆనందమయుడు, అసామాన్య
తేజస్సు గలవాడిగా వర్ణించారు. శాంత గుణాలను కూడా మళ్లీ ఇక్కడ గుర్తు చేస్తున్నారు.
క||
ఘనుఁడు వశిష్ఠుఁడు నృపునీ, యనఘులఁదో
డ్తేరఁబనిచె నఁట శుభమునకా
సునయుఁడు నెయ్య(పుటల్లుని, ననుఁగుంగూఁతునటు
దెచ్చె ననుమతి వీరి౯ 27
తాత్పర్యం:
గొప్పవాడైన వశిష్ఠుడు దశరథుడిని ఈ
పుణ్యాత్ములను తీసుకురావడానికి పంపించాడట. రోమపాదుడు కూడా అల్లుడైన ఋషిని, తన ప్రియమైన
కూతురిని ప్రేమతో పంపించాడట.
విశేషాలు:
ఈ పద్యం ద్వారా ఋషి, శాంతల రాకకు వశిష్ఠుని
సలహా, రోమపాదుడి ప్రేమ కారణమని తెలుస్తుంది. ఈ ముగ్గురి రాజుల మధ్య ఉన్న సంబంధం కథను
ముందుకు నడిపిస్తుంది.
తే||
అనుచుఁ బ్రోల మరాలగా మినులు వేడ్క
నొండొరులు ముచ్చటలఁదేలు చుండ ధరణి
కాంతుఁడానందపూరసంక్రాంతుఁడగుచు
మందిరాలిందమందె రాకేందువదన 28
తాత్పర్యం:
అయోధ్యలోని స్త్రీలు, హంసలలాంటి నడక
గలవారు, ఆనందంగా ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకుంటుండగా, భూపతి అయిన దశరథుడు ఆనందంతో నిండి,
తన భార్య దగ్గరకు వచ్చాడు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో ప్రజల సంతోషం, రాజు సంతోషం
ఒకేసారి వర్ణించబడింది. "హంసలలాంటి నడక" అనే ఉపమానం స్త్రీల నడకకు,
"రాకేందువదన" అనే సంబోధన కౌసల్య ముఖానికి ఉన్న అందాన్ని సూచిస్తుంది.
సీ||
మెఱుఁగునిగ్గుల నీను మేను లాసకమున్నె,
రత్నాభ అనుపేరు రమున వ్రాలఁ
కుచకుంకుమము పైఁట కొంగు దాఁటకమున్నె,
యనురక్తి ప్రియునెద నావరింపఁ
గపురంవుటారతు ల్గనుల నద్దకమున్నె,
వాలుఁజూవులచాల్ని వాళు లొసఁగ
వలచుపన్నీట నంఘ్రులు గడుగకమున్నె,
ప్రమదాశ్రువులు దృగజ్జములఁదోఁప
గలసి మేల్వార్తలరయుట కన్న మున్నె
ముచ్చటలఁ గంకణక్వణ మ్ములు ఘటింపఁ
కోసలాత్మజ లోనగు కూర్చు కాంత
లెదురుకొనిరంత సమదగజేంద్రగమన 29
తాత్పర్యం:
దశరథుడిని చూడగానే, అతని శరీరానికి
రత్నాల కాంతి లాంటి పేరు కల్పించే ముందుగానే, ప్రేమతో అతని భార్య కౌసల్య హృదయం ఆవరింపబడింది.
ఆమె వక్షస్థలంపై ఉన్న కుంకుమ, పైట కొంగును దాటకముందే, కర్పూరంతో హారతులు కళ్ల దగ్గర
పెట్టుకోకముందే, ఆమె చూపులు నివాళులు ఇచ్చాయి. పన్నీటితో కాళ్లు కడగకముందే ఆమె కళ్లల్లో
ఆనంద బాష్పాలు వచ్చాయి. దశరథుడిని కలుసుకుని మంచి వార్తలను అడగకముందే, ఆమె కంకణాల శబ్దం
ముచ్చటగా మోగింది. ఆ విధంగా కోసలాత్మజ (కౌసల్య) మొదలైన ప్రియమైన భార్యలు ఆనందంతో దశరథుడికి
ఎదురు వచ్చారు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో దశరథుడి భార్యల, ముఖ్యంగా
కౌసల్య సంతోషాన్ని, ఉత్సాహాన్ని వర్ణిస్తున్నారు. పుత్రసంతానం అనే గొప్ప వార్త విని
వారి హృదయాలు ఎంత ఆనందంతో నిండిపోయాయో ఈ పద్యం చెబుతోంది. "మెరుపు",
"రత్నాల కాంతి" వంటి ఉపమానాలు వారి ఆనందాన్ని సూచిస్తాయి.
తే॥
పసిఁడికీల్బొమ్మలన లీలఁ బరఁగు చెలులు,
చెలఁగి కైదండలిడ విభుఁ జేరిభక్తి సముచితసపర్యలొనరించి సద్వితీయు, సంయమీంద్రునిఁగాంచియం
జలిఘటించి 30
తాత్పర్యం:
బంగారు బొమ్మల్లాంటి అందమైన స్త్రీలు
చెయ్యి పట్టుకుని రాజును తీసుకువచ్చి, భక్తితో తగిన పూజలు చేశారు. ఆ తర్వాత, తమ రాజుతో
పాటు వచ్చిన గొప్ప మునిని చూసి, చేతులు జోడించి నమస్కరించారు.
విశేషాలు:
రాజ భార్యలు తమ రాజు పట్ల ఉన్న భక్తిని,
ఋషి పట్ల ఉన్న గౌరవాన్ని ఈ పద్యంలో చూపిస్తున్నారు. ఋషిని "సద్వితీయు" (సత్యమైన
రెండోవాడు) అని, "సంయమీంద్రుని" (ఇంద్రియాలను జయించిన వారిలో రాజు) అని గౌరవించడం
వారిలోని వినయాన్ని సూచిస్తుంది.
వ॥
సమంచితవిధులంబూజించి సంభావనాపూర్వకంబుగఁబ్రార్థించిరి
పదంపడి యమ్మ హీజానియు వారల యథార్హ స్థానంబునవిడియించియు నాయావేళల నయ్యైయుప చారకృత్యంబుల
నొనరింపందగువారి నెల్ల నియోగించియు ధర్మపత్నీసమేతంబుగా నేతదీయంబులగు ననారతశుశ్రూషావి
శేషంబులందలిపారవశ్యంబునందవిలి ధన్యా త్ముండననుచు సుఖంబుండి యంత 31
తాత్పర్యం:
ఆ స్త్రీలు గొప్ప పద్ధతిలో ఋషిని పూజించి
ప్రార్థించారు. ఆ తర్వాత దశరథ మహారాజు వారిని వారి స్థానాలలో బస చేయించి, వారికి సేవలు
చేయడానికి తగినవారిని నియమించాడు. దశరథుడు తన భార్యలతో కలిసి, ఆ ముని దంపతులకు నిరంతరం
సేవలు చేయడంలో మునిగిపోయి, "నేను ధన్యుడిని" అనుకుంటూ సుఖంగా ఉన్నాడు.
విశేషాలు:
ఈ వచనం దశరథుని ఆతిథ్య మర్యాదలను వివరిస్తుంది.
ఋషి దంపతులకు దశరథుడు, అతని భార్యలు కలిసి సేవ చేయడం, వారికిచ్చిన గొప్ప గౌరవం తెలియజేస్తుంది.
చ||
తనసతు లెల్లరున్విన సు తాతిలకంబన శాంతఁగా
మనం
బున నిడినాడఁ బ్రాణసమ బుద్ధిఁ గనుండన
మున్నె చెల్వుభా
వన ధృతిఁగాంచియుంట సుఖ వార్థిమెలంగెడు
వారిసాత్త్వికా
ప్తినిఁపుసరు క్తతంబెర సెఁ బ్రీతివచోఝరి
జీవితేశ్వరీ 32
తాత్పర్యం:
దశరథుడు తన భార్యలందరూ వినేలా
"శాంతను నా కూతురిలా మనసులో భావించాను, ఆమె నాకు ప్రాణంతో సమానం" అని అన్నాడు.
ఇప్పటికే సంతోష సాగరంలో ఉన్న అతని భార్య, ఆ మాటలు వినగానే మరింత సంతోషించి, దశరథుడి
ప్రేమ మాటలకు పులకించిపోయింది.
విశేషాలు:
దశరథుడు శాంతను కూతురిగా, ప్రాణంతో
సమానంగా భావించడం అతని హృదయ ఔదార్యాన్ని చూపిస్తుంది. అతని భార్య కౌసల్య (లేక రాణి)
ఆ మాటలు విని మరింత సంతోషించింది. ఇది శాంతపై వారికి ఉన్న ప్రేమను సూచిస్తుంది.
తే॥
సొమ్మనఁగ నెద్ది నీవెమా సొమ్మటంచు
మేలు సంప్రీతిఁగూర్చి మమ్మేలుమనుచుఁ
జనవొసఁగఁగొనఁదనరు యో జనలనెంచి
కుందనఁపుబొమ్మ; పొగడ నాకుందరమ్మ
33
తాత్పర్యం:
"ఆభరణం అని దేన్ని అంటాం? నీవే
మా ఆభరణం" అని దశరథుడు తన భార్యతో అన్నాడు. "నీవు మాకు మేలు కలిగించి, మమ్మల్ని
పాలించు" అని ప్రేమగా అడిగాడు. బంగారు బొమ్మలాంటి ఆమెను పొగడడం నా వల్ల కాదు.
విశేషాలు:
ఈ పద్యంలో దశరథుడు తన భార్యను పొగుడుతూ,
శాంత, ఋషి రాకతో తనకు కలిగిన సంతోషాన్ని వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. "బంగారు బొమ్మ"
వంటి ఉపమానాలు దశరథుడి ప్రేమను, ఆనందాన్ని తెలుపుతాయి.
తే॥
అట్టు లంతకునంతకు నతిశయిల్లెఁ
దొంటికన్నను శాంత పై ఁ దొడరు పెరిమ
పుత్రవతియయి భర్తతోఁ బొరసిరాఁగ
నాగుణాఢ్యుండు బ్రహ్మయౌ టచ్చుపడఁగ
34
తాత్పర్యం:
అలా రోజురోజుకు శాంతపై దశరథుడి ప్రేమ
మరింత పెరిగింది. సంతానవతియైన శాంత, తన భర్తతో రావడంతో ఆ గుణవంతుడైన దశరథుడు బ్రహ్మతో
సమానుడైనట్లు అనిపించింది.
విశేషాలు:
దశరథుడికి శాంతపై ప్రేమ పెరుగుతున్నట్లు
కవి వర్ణించారు. ఇక్కడ శాంతను "పుత్రవతి" అని పేర్కొనడం ద్వారా ఆమె గర్భవతి
అని సూచిస్తున్నారు. ఈ వార్త దశరథుడికి మరింత సంతోషాన్ని కలిగించింది.
ఆ॥
అంతిపురిపొలంతు లందఱు దనపై నిఁ, గన్నులునిచి
పేర్చు గరిమగూర్చు
పూజ లెనయఁగాంచి పుణ్యాంగనామణి, భర్త(బెరసి
యచటఁ బరఁగుచుండె 35
తాత్పర్యం:
అంతఃపురంలోని స్త్రీలందరూ తనపై కళ్ళు
వేసి, గొప్పగా పూజిస్తుండగా, ఆ పుణ్యాంగన (శాంత) తన భర్తతో కలిసి అక్కడ ఉంది.
విశేషాలు:
అంతఃపురంలోని స్త్రీలు శాంతను గౌరవించిన
తీరు, ఆమె పట్ల వారికి ఉన్న మంచి భావం ఇక్కడ తెలుస్తుంది. శాంత గొప్పతనం, గౌరవాన్ని
పొందిన తీరు ఈ పద్యంలో ఉంది.
క॥
ఇచ్చెలువున మునిఁదోడ్కొని, వచ్చితి
భవదాజ్ఞ నిచ్చ వచ్చినకృతుల౯
మచ్చిక మెయి నెపుడెది సెల, విచ్చెదొక
దె యవవశిష్ఠుఁ డిట్లనిపలికె౯ 36
తాత్పర్యం:
"ఈ విధంగా మీ ఆజ్ఞ మేరకు నేను
మునిని తీసుకువచ్చాను. ఇప్పుడు ఎప్పుడు ఈ యాగం చేయమంటారో సెలవివ్వండి" అని దశరథుడు
అడుగగా, వశిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు.
విశేషాలు:
దశరథుడు తన గురువైన వశిష్ఠుడికి ఎంత
గౌరవం ఇస్తాడో ఈ పద్యం చూపిస్తుంది. యాగం ఎప్పుడు ప్రారంభించాలో గురువు అనుమతి కోరడం
ద్వారా దశరథుడి వినయం వ్యక్తమవుతుంది.
తే||
శుభము నీకగు నింకవ స్తువులు గూర్పు
మనఘ ; జన్నమునకు దేవుఁ డనఁగ సమయ
మనఁగ నొండొక్కఁడెరవులే దండ్రు బుధులు
గాన వలెఁజుమ్ము సత్కాల గణన సేయ 37
తాత్పర్యం:
"నీకు శుభం కలుగుతుంది. ఇప్పుడు
యాగం కోసం కావాల్సిన వస్తువులు సమకూర్చు. పుణ్యాత్ముడా! యాగం జరగడానికి దేవతలతో పాటు
సమయం కూడా ముఖ్యమైనది అని పండితులు అంటారు. కాబట్టి మంచి సమయాన్ని ఎంచుకోవాలి"
అని వశిష్ఠుడు అన్నాడు.
విశేషాలు:
వశిష్ఠుడు దశరథుడికి యాగం విజయవంతం
కావడానికి కావలసిన నియమాలను చెబుతున్నాడు. "సత్కాల గణన" అంటే మంచి ముహూర్తం
చూసుకోవడం ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.
క॥
రాఁగలవసంతమున సుత, రాగలహరిఁ దేల్చుక్రతువ
రమొనర్పుము సా
రాగమతతై ్వకవిచా, రా; గమకించు నపుడింది
. రాధిపు కృపనా౯ 38
తాత్పర్యం:
ఓ గొప్ప ఆగమ శాస్త్ర పండితుడా! రాబోయే
వసంత కాలంలో పుత్రులను ఇచ్చే యాగం చేయు. ఇంద్రుడి దయతో నీ కోరిక నెరవేరుతుంది.
విశేషాలు:
వశిష్ఠుడు యాగం చేయడానికి వసంత ఋతువు
సరైనదని సూచిస్తున్నాడు. వసంతం ప్రకృతికి, జీవితానికి చిహ్నం కాబట్టి ఆ సమయంలో యాగం
చేయడం శుభప్రదం.
వసంతఋతు వర్ణనము
శా॥
భవ్యంబింతటికన్న నేది విలస త్ప్రజ్ఞాన;
నీయానఁ గ
ర్తవ్యంబేర్పడు మాకు నిచ్చలని త త్ప్రాథమ్యమీక్షింప
సం
భావ్యుండిప్పుడధీశుఁడంచు ముదమొ ప్పన్వచ్చె
వేవే మధుం
డవ్యాక్షేపము కార్యసిద్ధిపిశునం బౌగా
నగేంద్రాత్మజా 39
తాత్పర్యం:
"ఓ గొప్ప జ్ఞాని! ఇంతకంటే శుభం
ఇంకేముంది? నీ ఆజ్ఞ మాకు ఎప్పుడూ ముఖ్యమైనది" అని దశరథుడు చెప్పాడు. ఆ యాగం జరగడానికి
సూచనగా, వసంత ఋతువు ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా త్వరగా వచ్చింది. ఓ పార్వతీ! (శివుడు పార్వతితో
చెబుతున్నాడు)
విశేషాలు:
ఈ పద్యం ప్రకృతి కూడా ఈ యాగం జరగడానికి
అనుకూలంగా మారిందని వర్ణిస్తుంది. వసంత ఋతువు రాకను యాగం సఫలం అవుతుందని సూచించే శుభసూచనగా
కవి వర్ణించాడు.
మ||
పవనస్నిగ్ధత చంద్రనిర్మలత దిగ్వైశద్య
మంభోజబృం
దవికాసంబు సరశ్శుచిత్వ మలిగా నశ్రీ
పికాభాష క్రోమ్
జివురు ల్మంజరు లేమునేమునని వ చ్చెన్వాని
వెన్నానియౌ
నవరత్నంబు లొకొక్కచోట నను నాన్యాయం
బుపేయంబుగా౯ 40
తాత్పర్యం:
గాలి చల్లగా, చంద్రుడు స్వచ్ఛంగా,
దిక్కులు స్పష్టంగా, పద్మాలు వికసించి, సరస్సులు స్వచ్ఛంగా, తుమ్మెదల గుసగుసలు, కోయిలల
కూతలు, చిగుళ్ళు, పూల గుత్తులు - ఇవన్నీ మేము ఒకదాని తర్వాత మరొకటి వచ్చామని పోటీ పడుతున్నట్లుగా
వచ్చాయి.
విశేషాలు:
వసంత ఋతువు అందాలను, దాని రాక వల్ల
ప్రకృతిలో కలిగిన మార్పులను ఈ పద్యంలో అద్భుతంగా వర్ణించారు. ప్రతిదీ ఒకదానికొకటి పోటీ
పడుతున్నట్లుగా ఉండడం, ఆ సౌందర్యాన్ని, ఆనందాన్ని తెలియజేస్తుంది.
తే||
అట్టి శుభలక్షణము లాయి యక్షు నరసి
యామెత ఘటించెఁ దనకితం డనుచు దోహ
దంబుడంబు వసంతోత్స వంబొనర్పఁ
తద్గుణములోలి మెఱసె శా తమణులనఁగ
41
తాత్పర్యం:
అలాంటి శుభసూచనలను చూసి, ఆ యాగం తనను
సంతానవతిగా చేస్తుందని, వసంత ఉత్సవాన్ని గొప్పగా చేయాలని శాంత కోరిక పడింది. ఆమె కోరికలన్నీ
ఆణిముత్యాలలాగా ప్రకాశించాయి.
విశేషాలు:
వసంత ఋతువు యొక్క అందాలు, శుభసూచనలు
చూసి, శాంతకు గర్భం ధరించాలనే కోరిక (దోహదం) కలిగిందని కవి సూచిస్తున్నారు. ఆమె కోరికలను
**"ఆణిముత్యాలు"**గా పోల్చడం ద్వారా ఆ కోరికలు ఎంత పవిత్రమైనవో తెలుస్తుంది.
క||
సుతుఁడై న నేమి ; యంతకుఁ, డితనిదెస
న్దనకుఁ దేజ మెసఁగదు మనుసం
తతి యందవుఁ దత్సంగతి, శతగుణయని రవి
యుదగ్గి శ౯ వర్తించె౯ 42
తాత్పర్యం:
"పుత్రుడు అయ్యాడనే కదా, యముడు
కూడా తన తేజస్సును ఈయన వద్ద చూపలేడు. మనువు వంశం కూడా ఇతనితో కలిసి వందల రెట్లు అందంగా
ఉంటుంది" అని సూర్యుడు దక్షిణ దిక్కు వైపు వెళ్ళకుండా ఉత్తర దిక్కు వైపు ప్రయాణించాడు.
విశేషాలు:
ఋశ్యశృంగుడి గొప్పతనాన్ని వర్ణించడానికి
కవి సూర్యుడి ప్రయాణాన్ని ఉపమానంగా తీసుకున్నారు. సాధారణంగా దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయణం
అని సూర్యుడు దిక్కులు మారుతాడు. కానీ ఇక్కడ ఋశ్యశృంగుడి ప్రభావం వల్ల, యముడిని కూడా
జయించే శక్తి అతనిలో ఉందని, సూర్యుడు కూడా తన మార్గాన్ని మార్చుకుని ఉత్తర దిక్కు వైపు
ప్రయాణించాడని వర్ణించారు. ఈ వర్ణన ఋశ్యశృంగుడి అసాధారణ శక్తిని తెలియజేస్తుంది.
ఆ||
లోక బంధుఁ డివము లూనంబొనర్చి య, హర్ముఖముల
కాచ్ఛ్య మందఁ జేయు
నపుడె మెఱసె జగము హంసప్రకాశంబు, వడయునంత
జడత వాయు టెంత 43
తాత్పర్యము:
లోకానికి బంధువైన సూర్యుడు (లోక బంధుఁ
డివము), పగటిని (దివము) తగ్గించి, రాత్రి (అహర్ముఖముల)ని ప్రకాశవంతం చేస్తున్నప్పుడు,
ప్రపంచం పగటి వెలుతురును (హంసప్రకాశంబు) పొందుతున్నంతలో, దానిలోని జడత్వం అంతా తొలగిపోతోంది.
దీనితో వసంత రుతువు ప్రకాశవంతంగా ఉన్నట్లు వర్ణించడం జరిగింది.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో వసంత కాలం రాకను కవి వర్ణించారు.
పగటి సమయం తగ్గడం, రాత్రి సమయం పెరగడం అనేది ఒక క్రమం. సూర్యుని రాకతో ప్రపంచంలోని
జడత్వం అంతా పోయి కొత్త వెలుగుతో నిండిపోతున్నట్లు చెప్పారు. ఇది వసంత రుతువు ప్రారంభాన్ని
సూచిస్తుంది.
తే॥
పవలు లేకున్న విరహాగ్ని బడలుచుండు
ద్విజులఁ బ్రోవనొ; కోసల దేశమున ప
నందుగాంచనొ; నలినీప్ర సంగముననొ;
మెల్లమెల్లన నడిచె నమ్మిహిరురథము
44
తాత్పర్యము:
సూర్యుని రథం నెమ్మదిగా కదులుతోంది.
ఇది పగలంతా విరహంతో బాధపడే పక్షులను (ద్విజుల) రక్షించడానికా, లేక కోసల దేశంలో ఉన్నవారిని
చూడటానికా, లేదా కమలాలను చూడటానికా అని కవి సందేహం వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో వసంతంలో సూర్యుని గమనం ఎలా
ఉందో కవి ఊహాత్మకంగా వర్ణించారు. సూర్యుని గమనం నెమ్మదిగా ఉన్నట్లు చెప్పడం ద్వారా
వసంత రుతువు యొక్క సౌందర్యాన్ని, దాని నెమ్మది స్వభావాన్ని కవి తెలియజేస్తున్నారు.
విరహంలో ఉన్న పక్షులను కాపాడటం, కోసల దేశం వైపు చూడటం, కమలాల పట్ల ఆసక్తి చూపడం వంటివి
సూర్యునికి మానవీయ లక్షణాలను ఆపాదించి కవి వర్ణించారు.
ఉ॥
తప్పుదలడ్గు లప్పుడిడెఁ దా మలయానిల
బాలకుండు బ
ల్విప్పుగఁ పైరుపంటలొద వె౯ఝరనీరము
సారమయ్యె మే
లొప్పన సేయుపండువుల యుబ్బుఘటిల్లెను
మాధవోదయం
బొప్పుకాదె చొప్పెనసి యుర్వర సర్వగుణాఢ్యయై
తగన్ 45
తాత్పర్యము:
మాధవ మాసం (వసంతం) రాకతో, మలయ పర్వతం
నుండి వచ్చే గాలి (మలయానిల బాలకుండు) నెమ్మదిగా అడుగులు వేస్తోంది. పంటలు సమృద్ధిగా
పండి, నదీ జలాలు సారం పొందింది. పండుగలు వైభవంగా జరగడం మొదలయ్యాయి. ఈ వసంత మాసం భూమిని
అన్ని మంచి లక్షణాలతో నింపింది.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో వసంత రుతువు రాకతో కలిగే
మార్పులను కవి చక్కగా వర్ణించారు. మలయ పవనాన్ని ఒక బాలుడితో పోల్చడం, ఆ పవనం నెమ్మదిగా
అడుగులు వేయడం వసంతం యొక్క లౌకిక సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది. పంటలు సమృద్ధిగా పండడం,
నదీ జలాలు సారవంతం కావడం, పండుగలు మొదలవడం వంటివి ఈ రుతువులోని శోభను తెలియజేస్తాయి.
భూమి అన్ని రకాల మంచి గుణాలతో నిండిపోయిందని చెప్పడం ద్వారా వసంత మాసం యొక్క ప్రాముఖ్యతను
కవి నొక్కి చెప్పారు.
క॥
తన చెలువు రాక మలయప, వనుఁ డెఱిఁగింప
వనపద్మ భద్రస్నానం
బొనరింపఁ దాల్చు చేలం, బనఁ పాండురపత్రతతి
ద్రుమావలి నిండెన్ 46
తాత్పర్యము:
వసంత రుతువు రాకను మలయ పవనం తెలియజేయడంతో,
అడవిలోని చెట్లు తెలుపు రంగులో ఉండే పాత ఆకులను రాల్చి కొత్తగా వసంత స్నానం చేసి తెల్లటి
వస్త్రాలను ధరించినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో వసంత రుతువులో చెట్ల ఆకులు
రాలడం అనే ప్రక్రియను కవి చాలా అందంగా వర్ణించారు. మలయ పవనాన్ని ఒక దూతగా, వసంతాన్ని
ప్రియుడిగా, అడవిని ఒక స్త్రీగా కవి పోల్చారు. వసంత రుతువు రాకను మలయ పవనం తెలియజేయగానే,
అడవి తన పాత ఆకులను రాల్చి కొత్త స్నానం చేసి తెల్లని వస్త్రాలను ధరించినట్లు వర్ణించడం
చాలా సృజనాత్మకంగా ఉంది.
మ॥
అలరుంగారను నాటకాఁడు రతిరా జామోదిగాఁ
పుష్పవం
తులదివ్వె ల్వెలయించి కోయిలలగీ తుల్సాగ
మేళ్లొత్తరం
గుల బొమ్మల్వెలిపాఱుటాకులముసుం గుల్ద్రోచి
రూపించెనా
నల రెంగొమ్మల నందఁపుంజివురులు ద్యత్పద్మరాగద్యుతిన్
47
తాత్పర్యము:
మన్మథుడనే నటుడు (అలరుంగారను నాటకాఁడు)
రతీదేవికి ఆనందం కలిగించే విధంగా, వృక్షాలనే దివిటీలను వెలిగించి, కోయిలల గీతాలను వినిపిస్తూ,
అందమైన బొమ్మలైన పాత ఆకుల ముసుగులను తీసివేసి, ప్రకాశవంతమైన పద్మరాగమణుల కాంతితో ఉన్న
అందమైన చిగురులను కొమ్మలపై ఆవిష్కరించినట్లుగా ఉంది.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో వసంత రుతువును ఒక నాటక ప్రదర్శనగా
కవి వర్ణించారు. మన్మథుడిని ఒక నటుడిగా, వృక్షాలను దివిటీలుగా, కోయిల పాటలను సంగీతంగా
పోల్చారు. పాత ఆకులు రాలిపోయి, కొత్త చిగురులు రావడాన్ని పాత ముసుగులు తొలగించి కొత్త
అందమైన రూపాలను ఆవిష్కరించినట్లుగా చెప్పారు. చిగురుల ఎరుపు రంగును పద్మరాగమణుల కాంతితో
పోల్చడం చాలా అందంగా ఉంది.
తే॥
పైక ముత్సాహ మామని పైఁడివర్త
కుండరసి మున్నుఁదనయొద్దఁ గొనెడు నెఱిఁబ్ర
వాలముల గెంపుల ముగించి వానిమ్రోలఁ
బచ్చలిడె నాఁగ నిగురులఁ పసరుదోఁచె
48
తాత్పర్యము:
బంగారు వర్తకుడు (పైఁడివర్తకుడు) అయిన
వసంతం, తన వద్ద మొదట ప్రవాళాల ఎరుపు రంగును నిల్వ చేసి, తరువాత వాటి ముందు పచ్చటి వస్తువులను
పెట్టినట్లుగా, చిగురుల ముందు పచ్చని రంగు కనిపించడం మొదలయ్యింది.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో కవి చిగురుల రంగు మార్పును
చాలా సూక్ష్మంగా వర్ణించారు. మొదట కొత్తగా వచ్చే చిగురులు ఎరుపు రంగులో ఉంటాయి, తర్వాత
అవి క్రమంగా పచ్చగా మారుతాయి. ఈ మార్పును కవి ఒక బంగారు వర్తకుడు ముందు ఎర్రని ప్రవాళాలను
(పగడాలు) ఉంచి, ఆ తర్వాత వాటి ముందు పచ్చని వస్తువులను పెట్టినట్లుగా చెప్పారు. ఇది
వసంతంలో ప్రకృతిలో కనిపించే రంగుల మార్పును చాలా కవితాత్మకంగా వివరిస్తుంది.
క॥
మలయమరుత్ప్రేరణ లతి, కలుఁ దరువులుఁ
జివురు లమరఁ గలసి పికిలికౌఁ
గిళుల రతిఁగులుక నౌపుల, కల చాలనఁ కోరకప్ర
కరమొప్పె వని౯ 49
తాత్పర్యము:
మలయ పవనం ప్రేరేపించగా, తీగలు, చెట్లు,
చిగురులు కలిసి కోయిల కౌగిలింతలతో ఆనందాన్ని అనుభవిస్తూ ఉన్నాయి. అప్పుడు అవి విడిచిపెట్టే
పువ్వుల సమూహం వనంలో అందంగా కనిపిస్తోంది.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో కవి వసంత రుతువును ప్రేమానుబంధాలకు
ప్రతీకగా వర్ణించారు. మలయ పవనాన్ని ఒక ప్రేరణగా, తీగలు, చెట్లను జంటగా, కోయిలల కూతలను
వారి రతి కౌగిలింతలుగా వర్ణించారు. ఈ ప్రేమకు ఫలితంగా పువ్వుల గుత్తులు ఏర్పడినట్లు
చెప్పారు. ఈ రూపకం వసంత రుతువులో ప్రకృతి ఎంత ఉల్లాసంగా, ప్రేమమయంగా ఉంటుందో తెలియజేస్తుంది.
చ||
నిగనిగమించు కుంకుమఁపు నిద్దఁపురక్తిమ
రోచనప్రభ౯
మృగమదలక్ష్మిఁ గప్పురఁపు మేలిగిఁ గూటమిచాయఁ
తీఁగెల
న్ముగుదల పూవుగుత్తులను ముద్దు కుచంబులు
గాననొప్పెఁతేఁ
టిగుములు కాముక స్థితి గడించిన కామతపఃఫలంబులై
50
తాత్పర్యము:
నిగనిగలాడే కుంకుమ, కస్తూరి, పచ్చకర్పూరం
వంటి వాటి రంగులతో తీగెలపై ఉన్న పూల గుత్తులు అందమైన స్త్రీల పాలు (కుచంబులు) లాగా
కనిపిస్తున్నాయి. వాటి మీద ఉన్న తుమ్మెదల గుంపులు, కాముకులు తపస్సు చేసి పొందిన ఫలాల
వలె ఉన్నాయి.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో వసంతంలో పూసే పూల గుత్తులను
కవి స్త్రీల కుచాలతో పోల్చారు. వివిధ రంగులు, రకాలైన పువ్వులను కుంకుమ, కస్తూరి, పచ్చకర్పూరం
వంటి సుగంధ ద్రవ్యాల రంగులతో పోల్చడం చాలా సృజనాత్మకంగా ఉంది. తుమ్మెదల గుంపులను కాముకులు
తపస్సు చేసి పొందిన ఫలాలతో పోల్చడం ద్వారా, వసంత రుతువు ప్రేమ, శృంగార భావనలను ఎంతగా
పెంచుతుందో కవి తెలియజేస్తున్నారు.
