బాలకాండ -501 -512 పద్యాలు

 

బాలకాండ -501 -512 పద్యాలు 

సీ||

రాచబిడ్డనటంచు రాజసంబెనయదు, మైత్య్రాదిగుణలక్ష్మి మలయుఁగాని

సుందరీమణినంచుఁ జులక సేయ దొకొండ్ల, సొరిది యోగ్యత కెతాఁ జొక్యుగాని

యైశ్వర్య మొదవెనంచు నటునిటుఁజూడదు, గురులశుశ్రూషింపఁ గోరుఁగాని

సుకుమారినంచును స్సులుగొట్టఁదల పెట్ట, దోపినంతలొనర్చి యొదుఁగుఁగాని

విద్దెలరహస్య మరిసియు విఱ్ఱవీఁగ

దరుసమెదనిండ నుల్లాస మందుఁగాని

శాంత యనుసంజ్ఞకర్హ యీ సాధ్వి యిదియ

నీకుఁదగునయ్య ; నెయ్యంబు నెరపుమయ్య 501

తాత్పర్యం:

ఈ సాధ్వి శాంత, రాజవంశంలో పుట్టినప్పటికీ గర్వం చూపదు, మైత్రి వంటి మంచి గుణాలను కలిగి ఉంది. అందమైన స్త్రీనని ఎవరినీ చిన్నచూపు చూడదు, ఎవరి యోగ్యతకు తగినట్లు వారితో నడుచుకుంటుంది. గొప్ప ఐశ్వర్యం ఉన్నప్పటికీ అహంకారంతో అటూఇటూ చూడదు, గురువులకు సేవ చేయాలనే కోరిక కలిగి ఉంటుంది. సుకుమారిని అని విర్రవీగదు, తనకు తోచినంత సాయం చేసి వినయంగా ఉంటుంది. అన్ని విద్యల రహస్యాలు తెలిసినా గర్వపడదు, కానీ మనసు నిండా సంతోషంగా ఉంటుంది. ఈ గుణాలన్నిటివల్ల "శాంత" అనే పేరుకు ఈమె సరిగ్గా సరిపోతుంది. ఓ దశరథ మహారాజా, ఈమె నీకు తగిన భార్య, ఈమెతో స్నేహబంధం పెంచుకో.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో రోమపాదుడు దశరథుడితో తన కుమార్తె శాంత గుణగణాలను వివరిస్తున్నాడు. శాంత పేరుకు తగినట్టుగా శాంత స్వభావం, వినయం, జ్ఞానం, సేవాగుణం, మరియు గర్వం లేనితనం వంటి ఉత్తమ గుణాలను కవి వర్ణించారు. ఈ వర్ణన భార్యగా, రాణిగా శాంత యొక్క గొప్పతనాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ పద్యం దశరథునితో రోమపాదుడు శాంత గుణాలను వివరించే సన్నివేశంలో ఉంది.

---

క॥

అనిప్రార్థించి ప్రతిశ్రవ, మొనరించి విరించికల్పు నొకచో విడియిం

చి నవోత్సవమును నగర, మ్మునవెలయించి ద్విజమంత్రి ముఖ్యాంచితుఁడై 502

తాత్పర్యం:

అలా రోమపాదుడు ప్రార్థించగా, దశరథుడు దానికి అంగీకరించి, బ్రహ్మతో సమానుడైన ఆ ఋషిని (ఋశ్యశృంగుడిని) ఒక చోట బస ఏర్పాటు చేశాడు. తరువాత, రోమపాదుడు నగరంలో కొత్త ఉత్సవాలను ఏర్పాటు చేసి, బ్రాహ్మణులు, మంత్రులు మొదలైన ప్రముఖులతో కలిసి ఉన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దశరథుడు రోమపాదుని మాటను మన్నించి, ఋశ్యశృంగుడికి తగిన గౌరవం ఇచ్చాడని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ "విరించికల్పు" అంటే బ్రహ్మతో సమానుడు అని ఋశ్యశృంగుడి గొప్పతనాన్ని వర్ణించారు. నగరంలో కొత్త ఉత్సవాలను జరిపించడం ద్వారా, ఈ వివాహం రాజుతో పాటు ప్రజలకు కూడా ఎంత ముఖ్యమైనదో తెలుస్తుంది.

---

ఆ||

మంచిలగ్నమునఁబ్ర పంచితగుణలక్ష్యఁ, దనతనూజ నతఁడు మునికొసంగె

లోక మెల్లమనుప లోకమాతనుఁగాంచి, హరికిఁ గూర్చినట్టి యబ్ధివోలె 503

తాత్పర్యం:

అత్యంత మంచి ముహూర్తంలో, అనేక సద్గుణాలు కలిగిన తన కూతురిని రోమపాదుడు ఆ ఋషికి ఇచ్చి పెళ్లి చేశాడు. ఈ సన్నివేశం లోకంలోని వారందరినీ కాపాడడానికి విష్ణువుకు లక్ష్మీదేవిని సముద్రుడు సమర్పించినట్టుగా ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో శాంతా-ఋశ్యశృంగుల వివాహాన్ని ఒక గొప్ప పురాణ సందర్భంతో పోల్చారు. సముద్రుడు లోకమాత అయిన లక్ష్మీదేవిని విష్ణువుకు ఇచ్చినట్టు, రోమపాదుడు తన కూతురిని ఋశ్యశృంగుడికి ఇవ్వడం ద్వారా ఆ వివాహం ఎంత పవిత్రమైనదో, ఎంత గొప్పదో కవి వర్ణించారు.

---

క॥

అమ్మెఱుఁగుబోఁడి కెంగే, లమ్మునిమఘవుండు గొనిన నా దివిభువియు౯

సమ్మదమెన సె శుభమ్ముల, కి మ్మిదియే మొదలటంచు నెదలఁబొదలుచు౯ 504

తాత్పర్యం:

ఆ మెరుపులాంటి అందమైన శాంత ఎర్రని చేతిని, బ్రహ్మతో సమానుడైన ఆ ఋషి తన చేతిలోకి తీసుకోగానే, ఆకాశం, భూమి రెండూ సంతోషంతో నిండిపోయాయి. ప్రజలందరూ ఇకనుండి శుభాలకు ఇదే మొదలు అని తమ మనసులలో భావించారు.

విశేషాలు:

ఋశ్యశృంగుడు శాంత చేతిని పట్టుకోగానే ఆకాశం, భూమి సంతోషించడం ద్వారా ఈ వివాహం కేవలం ఇద్దరు వ్యక్తుల కలయిక కాదని, సకల లోకాలకు శుభాలను తెచ్చే సంఘటన అని కవి వర్ణించారు. ప్రజల ఆనందం కూడా ఈ శుభకార్యానికి అద్దం పడుతోంది.

---

తే॥

పెండిలిమహెూత్సవము లెట్లు పెరసె నట్లు

మండలిమహెూత్సవమ్ములు మలయసాగెఁ

బుష్పవృష్టికిమున్ను గాఁబొరసె వృష్టి

జంపతిసమృద్ధి కెనయయ్యె సస్యవృద్ధి 505

తాత్పర్యం:

పెళ్లి వేడుకలు ఎంత గొప్పగా జరిగాయో, ప్రజల సంతోషాలు కూడా అంతే గొప్పగా పెరిగాయి. పూల వర్షానికి ముందే, సాధారణ వర్షం కురిసింది. కొత్త జంట యొక్క సంపద ఎలా పెరుగుతుందో, పంటల దిగుబడి కూడా అలాగే పెరిగింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో వివాహం కేవలం ఒక వేడుక కాదని, దాని శుభ ప్రభావం ప్రకృతిపై, ప్రజల జీవనంపై కూడా పడిందని కవి చెబుతున్నారు. వర్షాలు సకాలంలో కురవడం, పంటలు బాగా పండడం వంటివి ఆ కొత్త దంపతుల శుభప్రదమైన రాకకు చిహ్నాలుగా వర్ణించబడ్డాయి. ఇది ఋశ్యశృంగుడి ప్రభావం వలన జరిగింది.

---

క॥

ఆనందనకల్లునకత, డానందనవనమ యిది యహాయనఁదగును

ద్యానంబొకఁడాశ్రమముగఁ, బూనిక మెయిఁగూర్చి తగిన పోఁడుము లిడఁగ౯ 506

తాత్పర్యం:

ఆ ఆనందనగల్లు (ఒకానొక ఆశ్రమం పేరు) ప్రదేశం ఆ ఋషికి ఆనందనవనం లాగా మారిపోయింది. ఆ ముని ఒక తోటను తన ఆశ్రమంగా మార్చుకుని, అక్కడికి తగినంత అందాన్ని, శోభను సమకూర్చాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో ఋశ్యశృంగుడి గొప్పతనం, ప్రకృతిని కూడా అందంగా మార్చగలిగే అతని శక్తి వర్ణించబడింది. ఆనందనగల్లు అనే సామాన్య ప్రదేశం ఆనందనవనం (ఇంద్రుడి తోట) లాగా మారడం ఆ ముని ప్రభావానికి నిదర్శనం.

---

ఉ||

రాణఁదలిర్చి లోకులను రక్తి భజింప మునీంద్ర; విశ్వసం

త్రాణ మొనర్చితీవనుచుఁ దత్పరతన్నపుఁడాదరింపఁగాఁ

బ్రాణము ప్రాణమట్లు నిజ పత్ని మెలంగఁజెలంగు నిత్యక

ల్యాణముఁబచ్చతోరణము నై పదమొప్పఁదపస్వి నిచ్చలు౯ 507

తాత్పర్యం:

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! నీవు ప్రజల మనసులను రంజింపజేస్తూ, లోకాన్ని రక్షించావు అని రాజు రోమపాదుడు గౌరవించగా, తన భార్య శాంత తన ప్రాణంలో ప్రాణంగా మసలుతూ ఉండగా, ఆ తపస్వి ప్రతిరోజూ శుభాలు వెల్లివిరిసే పచ్చతోరణంలాగా ప్రకాశించాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో ఋశ్యశృంగుడు ప్రజల ప్రేమను, రాజు రోమపాదుని గౌరవాన్ని పొందడమే కాకుండా, తన భార్య శాంత వల్ల మరింత సంతోషంగా ఉన్నాడని తెలుస్తోంది. శాంత అతని ప్రాణంలో ప్రాణంలా ఉండడం వారి మధ్య ఉన్న అపారమైన ప్రేమను సూచిస్తుంది.

---

వ॥

అట్లుంగావున 508

తాత్పర్యం:

కాబట్టి...

విశేషాలు:

ఈ వచనం ముందు పద్యాలకు, తర్వాత రాబోయే పద్యాలకు మధ్య ఒక సేతువులా పనిచేస్తుంది. ఋశ్యశృంగుడు సుఖంగా ఉన్నందున, దశరథుడు తన కోరికను వెల్లడించడానికి ఇది సరైన సమయం అని ఈ వాక్యం సూచిస్తోంది.

---

క॥

మనుకులతిలకా; తడయక, మనుజేంద్రునిఁ జేరి తత్సమాధి వెలయ న

మ్ముని శాంతతోడఁదోడై, మ్ము నితాంతప్రౌఢిమెయిఁ బ్రమోద మెసంగ౯ 509

తాత్పర్యం:

ఓ మనువంశ శ్రేష్ఠుడా (దశరథా)! ఆలస్యం చేయకుండా ఆ రోమపాదుడు అనే రాజు దగ్గరకు వెళ్లు. శాంతతో కలిసి ఉన్న ఆ మునిని (ఋశ్యశృంగుడిని) నీతో తీసుకువచ్చి, ఆ రాజుకు సంతోషం కలిగేలా చేయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో వశిష్ఠుడు దశరథుడికి సలహా ఇస్తున్నాడు. ఋశ్యశృంగుడిని రోమపాదుడి వద్ద నుండి తీసుకెళ్లడానికి ఇది తగిన సమయం అని చెబుతున్నాడు. "మనుకులతిలకా" అనే సంబోధన దశరథుని గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది.

---

తే||

అత్తపసిచందురుండు దోఁడగుచునుండ

యాజకత్వంబు నెనయునా యాజ్ఞ నమ్మ

హామఖాంగ మనంతరా యముగఁజేయు

మఖిల సౌభాగ్య మొదవు నీ కధిప యనిన 510

తాత్పర్యం:

ఆ తపస్వి చంద్రుడు (ఋశ్యశృంగుడు) నీకు సహాయంగా ఉండగా, యాజకత్వ భావాన్ని స్వీకరించి, అతని ఆజ్ఞ మేరకు ఆ గొప్ప యాగం (పుత్రకామేష్టి) ని ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా చేయి. అలా చేస్తే నీకు అన్ని సౌభాగ్యాలు లభిస్తాయి అని వశిష్ఠుడు చెప్పాడు.

విశేషాలు:

వశిష్ఠుడు దశరథుడికి పుత్రకామేష్టి యాగం చేయమని సలహా ఇస్తున్న సందర్భం ఇది. ఈ యాగం ఋశ్యశృంగుడు చేస్తేనే విజయవంతం అవుతుందని, దాని వల్లనే పుత్ర సంతానం కలుగుతుందని వశిష్ఠుడు సూచిస్తున్నాడు. ఋశ్యశృంగుడిని "తపసిచందురుడు" అని వర్ణించడం అతని తేజస్సును, శాంత స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

క||

విని యానందామృతవా, ర్ధినిఁదోగెన్నృపతి పార్వతీ; వింటివె యం

చనుపలుకు దేనెసోనల, ననబోఁడియుఁదోఁగి పతిమ నంబలరించె౯ 511

తాత్పర్యం:

వశిష్ఠుని మాటలు విని ఆ రాజు (దశరథుడు) ఆనందమనే అమృత సాగరంలో మునిగిపోయాడు. "పార్వతీ, విన్నావా?" అని తన భార్యతో తేనెవంటి మాటలతో అన్నాడు. ఆ మాటలు విని ఆ అనబోడి (కౌసల్య) కూడా ఆనందంలో తేలి, తన భర్త మనసును మరింత ఆనందపరిచింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో దశరథుడు, కౌసల్య ఇద్దరూ పుత్రసంతానం కలుగుతుందనే శుభవార్త విని ఎంతగా సంతోషించారో వర్ణించారు. దశరథుడు కౌసల్యను "పార్వతీ" అని సంబోధించడం ఆమెపై ఉన్న ప్రేమను, గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. వారిరువురి ఆనందం పుత్రులు కావాలనే వారి తపనను సూచిస్తుంది.

---

ఆశ్వాసాంత పద్యములు

ఈ భాగం శ్రీ రామకథామృతము గ్రంథంలోని మొదటి ఆశ్వాసం ముగింపును సూచిస్తుంది. కవి తాడేపల్లి వేంకటప్పయ్య శాస్త్రిగారు తమ ఆరాధ్య దైవాలైన శ్రీ నారాయణ దేశి కేంద్రుడు, శ్రీ హనుమంతుడు, యజ్ఞనారాయణ స్వామిని కీర్తిస్తూ రాశారు. ఇవి కేవలం కవి ప్రశంసలు కాబట్టి, వాటికి విడివిడిగా తాత్పర్యాలు రాయాల్సిన అవసరం లేదు.

512, 513, 514 పద్యాలు:

ఈ పద్యాలు కవి గురువులను, దైవాలను, ముఖ్యంగా నారాయణ దేశికేంద్రుని, హనుమంతుని, యజ్ఞనారాయణుని ప్రశంసిస్తున్నాయి. వారి అనుగ్రహం వల్లే ఈ కావ్యం రచిస్తున్నట్లు కవి తెలియజేస్తున్నారు. ఈ పద్యాలు గ్రంథ రచనా సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి రాసినవి.

---

గద్య॥

ఇది శ్రీమదుమామహేశ్వర చరణనలిననిత్య సేవాసమాసాది తానవద్య కవితాయోగహృద్యమహితాత్రేయగోత్రపవిత్రహనుమత్సుధీతనయ విదితనయ లక్ష్మ్యంబా గర్భశుక్తిముక్తాఫలాయమాన వేంకటప్ప కవీంద్రాభిధాన ప్రణీతంబైన శ్రీరామకథా మృతంబను మహాకావ్యంబునందుఁ బ్రథమాశ్వాసము శ్రీ శ్రీ శ్రీ శ్రీ శ్రీ శ్రీ

తాత్పర్యం:

ఈ గద్యం శ్రీరామకథామృతము అనే మహాకావ్యం యొక్క మొదటి ఆశ్వాసం ముగింపును సూచిస్తుంది. ఇది ఉమామహేశ్వరుల పాదపద్మాలను నిత్యం సేవించడం ద్వారా అద్భుతమైన కవితాశక్తిని పొందిన, ఆత్రేయ గోత్రానికి చెందిన, హనుమత్ అనే పండితుని కుమారుడు, లక్ష్మ్యమ్మ గర్భంలో పుట్టిన ముత్యం లాంటివాడు, వినయం తెలిసినవాడు అయిన వేంకటప్పయ్య అనే కవిచే రచించబడింది.

విశేషాలు:

ఈ గద్యంలో కవి తన పరిచయాన్ని, తన వంశాన్ని, తల్లిదండ్రులను, తన గురువులను, తను రాసిన కావ్యం పేరును వినయంగా తెలియజేసారు. కవి తన గురించి చెప్పుకుంటూనే, తన కవిత్వానికి మూలం దైవకృప అని స్పష్టం చేశారు.