బాలకాండము కథా ప్రారంభము 01 -50 పద్యాలు
కథా ప్రారంభము
1.
క॥ తపమున స్వాధ్యాయంబున, సుపరము వాగ్విద్వరేణ్యు శుద్ధాత్ము మునీ
శపదాఢ్యు నారదుంగని, తపస్వి వాల్మీకి
పలి కెఁ తద్దయు భక్తి౯
తాత్పర్యము:
తపస్సు, వేదాధ్యయనం ద్వారా గొప్పవాడైన,
మాటల్లో గొప్ప పండితుడు, శుద్ధమైన మనసు గలవాడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడైన నారదుడిని చూసి
తపస్వి అయిన వాల్మీకి అత్యంత భక్తితో ఇలా అన్నాడు.
విశేషములు:
ఈ పద్యం రామాయణానికి మూలమైన వాల్మీకి-నారద
సంవాదాన్ని ప్రారంభించింది. కవి వాల్మీకి గొప్పతనాన్ని, నారదుడి జ్ఞానాన్ని ఒకే పద్యంలో
వివరించారు.
2.
సీ॥ అర్థివేఁడెద నిన్మహర్షి సత్తమగూర్పు, మీ ప్రశ్న యోగార్థ మెలమిదొనఁక
నీలోకమున నెవ్వఁ డిక్కాలమునను సు,
గుణరత్ననినాగఁ గొమరుమిగులు
నెవ్వానిదగు బీర మీ రేడుజగముల, కెక్కి
నెక్కొనఁజాలి యెసక మెసఁగు
ధర్మజ్ఞుఁడు కృతజ్ఞతాసంశ్రయుఁడు సత్య,
వాక్యరతుఁడు దృఢ వ్రతనిరతుఁడు చారుచారిత్రయుక్తుండు సర్వభూత, హితుఁడు విద్వాంసుఁడు
సమర్థుడెక్కటిప్రియ
దర్శనుండాత్మవంతుం తండు తాల్మిఁ క్రోధ,
మలఁ చెనెవ్వాఁ డెవఁడు ద్యుతి మత్ప్రవరుఁడు
3.
క॥ అనసూయకుఁడన నెగడిన, తనకొకయెడ రోసమొదవఁ తలఁకుదు రమరుల్
ఘనసంగరరంగంబున, ననఘుఁదథాభూతుఁ పురుషు
నరసితెలుపవే
తాత్పర్యము:
ఓ మునులలో శ్రేష్ఠుడా! నేను అర్థిస్తున్నాను.
ఈ ప్రశ్నకు జవాబు చెప్పండి. ఈ లోకంలో ఇప్పుడు ఏ వ్యక్తి మంచి గుణాలనే రత్నాలతో ప్రకాశిస్తున్నాడు?
ఎవరి పరాక్రమం ఏడు లోకాలలో వ్యాపించి, నిలిచి ఉందో, ఎవరు ధర్మం తెలిసినవాడో, కృతజ్ఞుడో,
సత్యవాదియో, గొప్ప వ్రతనిష్ఠ కలవాడో, మంచి చరిత్ర కలవాడో, అన్ని జీవులకు మంచి చేసేవాడో,
విద్వాంసుడో, సమర్థుడో, ఒక్క చూపుతో అందరికీ ఆనందం కలిగించేవాడో, ఆత్మబలం కలవాడో, సహనంతో
కోపాన్ని అణచుకునేవాడో, గొప్ప కాంతితో ప్రకాశించేవాడో, అణకువ లేనితనానికి ఆగ్రహం వస్తే
దేవతలు కూడా భయపడతారో, అలాంటి పుణ్యమూర్తిని అన్వేషించి చెప్పండి.
విశేషములు:
వాల్మీకి నారదుడిని అడిగిన ప్రశ్న
ఇది. ఈ ప్రశ్నలో వాల్మీకి రాముడి గొప్ప లక్షణాలను వివరించి, అలాంటి వ్యక్తి ఉన్నాడా
అని అడిగారు. ఇది రామాయణానికి మూలమైన ప్రశ్న. వాల్మీకికి రామాయణం రాయాలనే కోరిక కలిగించిన
ప్రశ్న ఇదే.
4.
ఆ॥ వేడ్కతో డిదగుచు వెలసెను శ్రవణేచ్ఛ, గానననుఁ కృతార్థుఁ గానొనర్పు
మెల్లయెఱుఁగుదీ వనీదృశమహిముఁడ, విట్టినిన్నుఁ
జేరి యెలయువాఁడ
తాత్పర్యము:
నాకు వినే కోరిక చాలా ఉంది. కనుక నన్ను
ధన్యుడిని చేయండి. మీరు అన్నింటినీ తెలిసినవారు, మీవంటి మహిమ గలవారు మరొకరు లేరు. అలాంటి
మిమ్మల్ని ఆశ్రయించి నేను సంతోషంగా ఉన్నాను.
విశేషములు:
వాల్మీకి నారదుడిని పొగడుతూ, ఆయనను
ఆశ్రయించడం తన అదృష్టమని, తనకు రామకథ వినే అవకాశం కల్పించమని కోరారు.
5.
క॥ అనివేఁడఁ త్రిలోకజ్ఞుఁడు, మునివర్యుఁడు నారదుండు ముని వాల్మీకిం
గనుఁగొని ప్రహృష్టుఁడై యి,ట్లనె వినుమోయన్న
యను స మాహ్వానముతో౯.
తాత్పర్యము:
అని వేడుకోగా, మూడు లోకాలు తెలిసిన
మునులలో శ్రేష్ఠుడైన నారదుడు, వాల్మీకిని చూసి ఆనందంతో 'ఓ సోదరా, విను' అని పిలుస్తూ
ఇలా అన్నాడు.
విశేషములు:
నారదుడు వాల్మీకిని 'అన్న' అని ప్రేమగా
సంబోధించడం ఇక్కడ ఒక విశేషం. దీని ద్వారా వారి మధ్య ఉన్న గురు-శిష్య సంబంధంతో పాటు
సోదర భావం కూడా తెలుస్తుంది.
6.
తే|| తాత! నీ చేతసంకీర్తి తంబులైన,
గుణములు సుదుర్లభములవి గణన సేయ
శక్యములుగావ యైనఁతత్సహితునొక్క, పురుషునారసి
తెలి పెదఁ బొసఁగవినుము
తాత్పర్యము:
నాయనా! నీచేత కీర్తించబడిన గుణాలు
చాలా దుర్లభమైనవి. వాటిని లెక్కించడం సాధ్యం కాదు. అయినప్పటికీ, అలాంటి గుణాలు కలిగిన
ఒక్క వ్యక్తిని అన్వేషించి, నీకు చక్కగా చెబుతాను, విను.
విశేషములు:
నారదుడు వాల్మీకి అడిగిన ప్రశ్న యొక్క
లోతును మెచ్చుకున్నారు. అలాంటి గుణాలను కలిగిన వ్యక్తి చాలా అరుదు అని చెబుతూనే, ఆ
వ్యక్తి గురించి చెప్పడానికి సిద్ధమయ్యారు.
7.
తే|| పావనే క్ష్వాకువంశప్రభవుఁడు రాముఁ,
డన జనుల చేసుసంశ్రుతుం డైనవాఁడు
వెలయునియ తాత్మకుఁడుమహా | వీర్యుఁడుద్యుతి,
మంతుఁడటు ధృతిమంతుఁడున్మనుఁడు వశియు.
8.
వ|| మఱియు నమ్మహా మహుండు బుద్ధిమంతుండు
నీతిమంతుండు వాగ్మియు శ్రీమం
తుండును శత్రుని బర్హణుండును విపులాంసుండును
మహాబాహుండునుఁ గంబుగ్రీ
వుండును మహా హనుండును మహారస్కుండును
మహేష్వాసుండును గూఢ
జత్రుండు నరిందముండు నాజానుబాహుండు
సుశిరస్కుండు సులలాటుండు
సువిక్రముండు సముఁడు సమవిభక్తాంగుండు
స్నిగ్ధవర్ణుండు బ్రతాపవంతుఁడుcబీనా
వక్షుండు విశాలాక్షుండు లక్ష్మీవంతుండు
శుభలక్షణుండు ధర్మజ్ఞుండు సత్య
సంధుండుఁ బ్రజాహితరతుండు యశస్వియు
జ్ఞాన సంపన్నండును శుచియు
వశ్యుండును సమాధిమంతుండునుఁ బ్రజాపతిసముండును
శ్రీమంతుండును ధాతయు రిపునిషూదనుండును జీవలోక రక్షితీయు ధర్మపరి రక్షితయు స్వధర్మ రక్షితయు
స్వజనరక్షితయు వేద వేదాంగ తత్త్వజ్ఞుండును
ధనుర్వేద నిష్ఠితుండును సర్వ శాస్త్రార్థతత్వజ్ఞుండును స్మృతిమంతుండును బ్రతిభానవంతుఁడును
సర్వలోక
ప్రియుఁడును సాధువు నదీనాత్ముండును
విచక్షణుండునునై యెప్పారుచుండు.
తాత్పర్యము:
పవిత్రమైన ఇక్ష్వాకు వంశంలో పుట్టినవాడు,
ప్రజలందరూ రాముడు అని చక్కగా విన్నవాడు, నియమబద్ధమైన మనసు కలవాడు, గొప్ప వీరుడు, కాంతిమంతుడు,
ధైర్యశాలి, మనసును జయించినవాడు. ఇంకా ఆ గొప్పవాడు బుద్ధిమంతుడు, నీతిమంతుడు, మంచి మాటకారి,
శ్రీమంతుడు, శత్రువులను సంహరించేవాడు, విశాలమైన భుజాలు, గొప్ప చేతులు కలవాడు, శంఖం
వంటి మెడ, గొప్ప గడ్డం, విశాలమైన వక్షస్థలం, గొప్ప ధనుస్సు కలవాడు, ఎముకలు కనపడనివాడు,
శత్రువులను అణచివేసేవాడు, మోకాళ్ల వరకు చేతులు ఉన్నవాడు, మంచి శిరస్సు, మంచి నుదురు,
గొప్ప పరాక్రమం కలవాడు, సమమైన శరీరం, చక్కని రంగు కలవాడు, ప్రతాపవంతుడు, విశాలమైన ఛాతీ,
పెద్ద కళ్ళు కలవాడు, లక్ష్మీవంతుడు, శుభలక్షణాలు కలవాడు, ధర్మజ్ఞుడు, సత్యవంతుడు, ప్రజల
మంచి కోరేవాడు, యశస్సు కలవాడు, జ్ఞాన సంపన్నుడు, పవిత్రుడు, ఇతరులకు వశపడేవాడు, సమాధినిష్ఠ
కలవాడు, బ్రహ్మతో సమానుడు, సమస్త జీవులను, ధర్మాన్ని, తన ధర్మాన్ని, తనవారిని రక్షించేవాడు,
వేదాలు, వేదాంగాల తత్త్వం తెలిసినవాడు, ధనుర్విద్యలో నిష్ఠ కలవాడు, అన్ని శాస్త్రాల
అర్థాలు తెలిసినవాడు, జ్ఞాపకశక్తి కలవాడు, ప్రతిభావంతుడు, లోకాలందరికీ ప్రియమైనవాడు,
సాధు స్వభావుడు, దీనత్వం లేనివాడు, విచక్షణ కలవాడై ప్రకాశిస్తున్నాడు.
విశేషములు:
ఈ రెండు పద్యాలు శ్రీరాముని రూపం,
గుణాలు, పరాక్రమం, జ్ఞానం, వ్యక్తిత్వం గురించి నారదుడు వాల్మీకికి వివరించిన అద్భుతమైన
వర్ణన. ఇక్కడ రాముని గుణాలు, ఆయన దేహ లక్షణాలు అన్నీ చాలా వివరంగా వర్ణించారు.
9.
తే|| సింధువులతో సముద్రంబు చెలువుమీఱ,
సతముగా సజ్జనులతోడ సమభిగతుఁడ యగుచునెగడొందు వాఁడార్యుఁ డ ఖిలసముఁడు, తానెసర్వ దైక ప్రియ
దర్శనుండు.
తాత్పర్యము:
నదులతో సముద్రం ఎలా అందంగా ఉంటుందో,
అలాగే ఎప్పుడూ సజ్జనులతో కలిసి ఉండేవాడు, గొప్పవాడు, అందరితో సమానంగా ఉండేవాడు, తానే
అన్నిటికీ ప్రియమైనవాడు అయిన రాముడు ప్రకాశిస్తున్నాడు.
విశేషములు:
రాముని గొప్పతనాన్ని చెప్పడానికి సముద్రంతో
పోలిక చెప్పారు. సముద్రం నదుల వల్ల ఎలా నిండుగా ఉంటుందో, రాముడు కూడా సజ్జనుల వల్ల
అలానే ఉన్నాడు అని వర్ణించారు.
10.
క|| ఆ సర్వగుణోపేతుఁడు, కౌసల్యానందవృద్ధి
కరుఁడై పరఁగు౯
భాసురగాంభీర్యంబున, నౌ సరితాంపతీయు
స్థైర్య మం దగపతియు౯
తాత్పర్యము:
ఆ అన్ని గుణాలు కలవాడు కౌసల్య ఆనందాన్ని
పెంచుతూ ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఆయన ప్రకాశవంతమైన గంభీరత్వంలో సముద్రానికి, స్థైర్యంలో
పర్వతాలకు సమానుడు.
విశేషములు:
రాముడు తల్లి కౌసల్యకు ఎంతటి ఆనందాన్ని
ఇస్తున్నాడో తెలిపారు. అలాగే ఆయన గంభీరతను సముద్రంతో, స్థైర్యాన్ని పర్వతాలతో పోల్చారు.
11.
ఆ|| విష్ణు సదృశుఁ డతఁడు వీర్యంబుననుఁ
బ్రియ ,దర్శనుండు తుహిన ధామునట్లు
క్రాలు క్రోథమునను గాలాగ్ని సన్నిభుం,
డౌక్షమ౯ క్షమాక్ర మాంచితుండు
తాత్పర్యము:
అతను పరాక్రమంలో విష్ణువుతో సమానుడు,
అందరికీ ప్రియమైనవాడు, చంద్రుడి వంటివాడు. కోపంలో ప్రళయకాలాగ్నితో సమానుడు, ఓర్పులో
భూమితో సమానమైన క్రమాన్ని కలిగి ఉంటాడు.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో రాముడి పరాక్రమం, దయ, కోపం,
ఓర్పులను ఉపమానాలతో వివరించారు. ఈ పోలికలు రాముడి వ్యక్తిత్వంలోని వివిధ కోణాలను తెలియజేస్తాయి.
12.
ఆ || త్యాగమున నతండు ధనద సదృక్షుండు,
సత్యమునను ధర్మ సహభువుండు
నాఁదనర్చు నెందు ననుచు నాఘనుఁబోలఁ,
గలఁడెయొండు మూడు పొలములందు
తాత్పర్యము:
త్యాగంలో అతను కుబేరుడితో సమానుడు,
సత్యంలో ధర్మానికి సోదరుడు అని ఎక్కడా ప్రకాశిస్తున్నాడు. అలాంటి గొప్పవాడితో సమానమైనవాడు
మూడు లోకాలలో ఇంకెవరైనా ఉన్నారా?
విశేషములు:
రాముడి త్యాగగుణాన్ని, సత్యసంధతను
పోల్చారు. ఇక్కడ కవి రాముడు అసమానుడని, ముల్లోకాల్లో ఆయనకు సాటిలేరని స్పష్టం చేశారు.
13.
సీ|| అటు గుణసంపన్నుఁ డైన రాము మహాత్ము,
సత్యపరాక్రమ సహితుజ్యేష్ఠు
శ్రేష్ఠగుణాఢ్యు సు శ్రీకుఁ బ్రియున్సుతుఁ,
బ్రకృతిహితాంచితుఁ బరముఁగాఁగ
నెంచియాదశరథా ధీశుండు సంప్రీతిఁ, బ్రకృతిసంప్రియకామ్య
పరఁగుచుండ
యౌవరాజ్యరమా సమన్వితుఁపొనరింప,నెంచియన్నెఱిఁప్రవ
ర్తించుచుండ
నక్కు మారవర్యు నభిషేక సంభార, ములనుఁ
గాంచిదేవి మోహనాంగి
భార్య పూర్వదత్త వర భర్తనిట్లని, యడిగెఁ
కైకయుక్తి యనువుపడఁగ.
తాత్పర్యము:
అలాంటి సద్గుణవంతుడు, సత్యపరాక్రమవంతుడు,
గొప్పవాడు, జ్యేష్ఠుడు, ఉత్తమ లక్షణాలున్నవాడు, అందమైనవాడు, ప్రియమైన కుమారుడు, ప్రజలకు
మంచి చేసేవాడు, పరమాత్మగా భావించబడిన రాముడిని, దశరథుడు యువరాజుగా పట్టాభిషేకం చేయాలని
ప్రజల కోరిక మేరకు తలచాడు. ఈ విధంగా రాముడి పట్టాభిషేకానికి కావలసిన సామగ్రిని చూసిన
అందమైన కైక, పూర్వం తన భర్త ఇచ్చిన వరాలను గుర్తుచేస్తూ ఇలా అడిగింది.
విశేషములు:
నారదుడు రామకథను చెప్పడం మొదలుపెట్టారు.
దశరథుడు రాముడిని యువరాజుగా పట్టాభిషేకం చేయడానికి నిర్ణయించుకున్న సందర్భాన్ని ఈ పద్యం
వివరిస్తుంది.
14.
క॥ మునుఁ దనకీవు వరద్వయ, మునుఁ బ్రీతినొసంగి తందు మొనకొనునద్దా
నను రాముఁ బనుపు మడవికి, ననువుపఱుపు
మొంట భరతు నభిషేచనము౯
తాత్పర్యము:
పూర్వం మీరు నాకు రెండు వరాలు ఇచ్చారు.
ఆ వరాల ప్రకారం, రాముడిని అడవికి పంపండి, నా కుమారుడైన భరతుడికి పట్టాభిషేకం చేయండి.
విశేషములు:
కైకేయి దశరథుడిని అడిగిన వరాలు ఇక్కడ
వివరించబడ్డాయి. ఈ వరాలే రామాయణ కథకు ప్రధాన కారణమయ్యాయి.
15.
ఆ॥ అనిన సత్యవచను డాజనేశుఁడు ధర్మ, పాశబద్ధుఁడగుచు బని చెవనికి
రాము సన్మనోభి రాముఁ ప్రియాత్మజు,
స్త్రీజితుండ ననుచు సిగ్గుపడుచు
తాత్పర్యము:
అని కైకేయి అడగగా, సత్యవంతుడైన దశరథుడు
ధర్మపాశాలతో కట్టబడినవాడై, మంచి మనసును ఆకర్షించేవాడు, ప్రియమైన కుమారుడైన రాముడిని
అడవికి పంపాడు. తాను స్త్రీకి లొంగిపోయానని సిగ్గుపడుతూ అలా చేశాడు.
విశేషములు:
ఈ పద్యం దశరథుడి ధర్మనిష్ఠను, రాముడిపై
ఆయనకున్న ప్రేమను, కైకేయి కోరిక వల్ల ఆయన పడ్డ బాధను వివరిస్తుంది.
16.
క॥ జనకువచన నిర్దేశం, బును జననియభీప్సితమునుఁ బోఁద్రోవక యు
న్మసుఁడవ్వీరుఁడు సంగర, మను పాలించుచు
వనమున కరిగెంబ్రీతి౯
తాత్పర్యము:
తండ్రి ఆజ్ఞను, తల్లి కోరికను కాదనకుండా,
రాముడు ఆ యుద్ధమనే రాజ్యాన్ని పాలించకుండా, సంతోషంగా అడవికి వెళ్ళాడు.
విశేషములు:
రాముడు అడవికి వెళ్ళడాన్ని ఇక్కడ కవి
'సంగరమును పాలించుచు' (యుద్ధమనే రాజ్యాన్ని పాలించుచు) అని వర్ణించారు. అంటే, రాజ్యాన్ని
పాలించాల్సిన బాధ్యతను పక్కన పెట్టి, అడవికి వెళ్ళడం కూడా ఒక గొప్ప పని అని కవి భావం.
17.
ఆ॥ అట్టులరుగు నన్న నాసుమిత్రానంద, వర్ధనుండు ప్రియత వఱలు భ్రాత
లక్ష్మణుండు వినయ లక్ష్మీసఖుండు సౌ,
భ్రాత్రముల్లసిల్ల బలసి చనియె.
తాత్పర్యము:
అలా అడవికి వెళ్తున్న తన అన్న వెంట,
సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచేవాడు, ప్రియమైన సోదరుడు, వినయంతో కూడిన లక్ష్మికి స్నేహితుడు
అయిన లక్ష్మణుడు సోదర ప్రేమతో పాటుగా వెళ్ళాడు.
విశేషములు:
రాముడిపై లక్ష్మణుడికి ఉన్న అపారమైన
ప్రేమ, భక్తి ఇక్కడ వర్ణించబడింది. లక్ష్మణుడు వినయానికి మారుపేరు అని కూడా కవి చెప్పారు.
18.
తే|| రామునకు నభిరామ భార్యాత్వనిత్య,
ప్రాణసమహిత జనకజ ప్రహిత దేవ
మాయనా సర్వలక్షణ మహితస్త్రైణ, మణి
వధువు సీతయను పేర మాన్య వెలయు
తాత్పర్యము:
రాముడికి అందమైన భార్య, ఎప్పుడూ ప్రాణాలతో
సమానంగా ఉండేది, జనకుడి కూతురు, దేవమాయ వంటిది, అన్ని లక్షణాలున్నది, స్త్రీలలో ఉత్తమురాలు
అయిన సీత అనే పేరుతో ఆ గౌరవనీయురాలు వెలుగొందుతుంది.
విశేషములు:
రాముడి భార్య సీత గొప్పతనాన్ని, ఆమె
అందాన్ని, మంచి లక్షణాలను ఈ పద్యంలో కవి వర్ణించారు.
19.
క|| ఆయమయు రాముఁ జంద్రుం, తోయము రోహిణియపోలె
దొరసి యరిగె సు
శ్రీయుతుఁ పౌరజనులు భూ, నాయకుఁడుంబెరసి
రాస్థ నలువొందంగ౯
తాత్పర్యము:
ఆ సీతాదేవి కూడా రాముడిని, చంద్రుడిని
రోహిణి అనుసరించినట్లుగా వెంటవెళ్ళింది. గొప్ప సంపద గల పౌరులు, రాముని రాజుగా భావించినవారంతా
భక్తితో వారిని అనుసరించారు.
విశేషములు:
సీతను రోహిణితో, రాముడిని చంద్రుడితో
పోల్చారు. ప్రజలందరూ రాముడిని ఎంతగా ప్రేమించారో, ఆయనతో పాటు వెళ్ళడానికి ఎంతగా సిద్ధమయ్యారో
ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
20.
ఆ॥ అట్లు దూర మొరయు సవ్వారి డిగనాడి, గంగ యొడ్డుసేరి శృంగి బేర
పురి నిషాదనాధుఁ బుణ్యుఁప్రియుం గుహు,
నెనసిసూతుఁబనిచె నెలయఁబలికి.
తాత్పర్యము:
అలా చాలా దూరం వరకు వెంటవచ్చిన ప్రజలందరినీ
గంగ ఒడ్డున దిగనిచ్చి, శృంగిబేరపురంలో ఉన్న నిషాదరాజు, పుణ్యాత్ముడు, ప్రియమైన గుహుడిని
కలుసుకుని, సారథిని తిరిగి వెళ్ళమని పంపించాడు.
విశేషములు:
రాముడు గుహుడితో స్నేహం చేసి, ప్రజలందరినీ,
సారథిని తిరిగి పంపడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
21.
క|| సీతయు లక్ష్మణునుఁ త, న్నాతత భక్తిమెయిఁ
గొలువ నటు సహగుహుఁడై
నేతి? వనములన్నదులం, ప్రీతిఁగడచి పెరసెరామ
పృథ్వీధరము౯.
తాత్పర్యము:
సీత, లక్ష్మణులు తనను గొప్ప భక్తితో
సేవించగా, వారితో పాటు గుహుడిని వెంటపెట్టుకుని, నదులను, వనములను దాటి సంతోషంగా చిత్రకూట
పర్వతాన్ని చేరుకున్నాడు.
విశేషములు:
రాముడికి సీత, లక్ష్మణులు, గుహుడు
అడవిలో తోడుగా ఉండటం ఇక్కడ చెప్పారు.
22.
ఆ॥ అల్ల చిత్రకూట మందు భరద్వాజ, శాసనమున నిలిచె సతియు ననుజుఁ
డునుముదాత్ముఁ తన్ను మొనసి కొల్వందగు,
కూట మొకఁడుగూర్చు కొని ప్రసక్తి
తాత్పర్యము:
అక్కడ చిత్రకూటంలో భరద్వాజ మహర్షి
ఆజ్ఞ ప్రకారం, భార్య, తమ్ముడు సంతోషంగా తనను సేవించగా, ఒక మంచి ప్రదేశంలో ఒక పర్ణశాలను
నిర్మించుకుని నివసించాడు.
విశేషములు:
రాముడు చిత్రకూటంలో స్థిరపడడం గురించి
ఈ పద్యంలో ఉంది.
23.
తే|| దేవగంధర్వ నిభులను భూవరుండు,
వీడి పుత్ర శోకాక్రాంతి వివశుఁడగుచు
దశరథుఁడు స్వర్గతుండయ్యె దడవుపనవి,
రామరామా యటన్నని ర్హ్రా ద మొప్ప.
తాత్పర్యము:
దేవతలు, గంధర్వుల వంటి కుమారులను విడిచి,
పుత్రశోకంతో విలవిలలాడుతూ, 'రామ, రామా' అని పెద్దగా అరుస్తూ దశరథుడు మరణించి స్వర్గానికి
వెళ్ళాడు.
విశేషములు:
రాముడి ఎడబాటు వల్ల దశరథుడు పడిన శోకం,
చివరికి ఆయన మరణం ఈ పద్యంలో వివరించబడ్డాయి.
24.
ఆ॥ ఆతఁడట్లు చనిన నలవశిష్ఠాదులౌ, గురులు దెలుపనైన గూర్పఁడయ్యె
నెడఁద రాజ్యలక్ష్మి నీరేడు జగములు,
మెచ్చ భరతుఁడన్న నిచ్చఁజేర్చి
తాత్పర్యము:
దశరథుడు మరణించిన తర్వాత, వశిష్ఠుడు
వంటి గురువులు చెప్పినా, భరతుడు ఏడు లోకాలు మెచ్చుకునేలా మనసులో రాజ్యలక్ష్మిని చేర్చుకోలేదు.
విశేషములు:
రాజ్యలక్ష్మిని భరతుడు కోరుకోలేదని,
అన్న రాముడిపై అతనికి ఉన్న భక్తిని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
25.
క|| పరికరముఁ గొంచు వనమున, కరిగె౯
భ్రాతృ ప్రసాద నార్థిత పొసఁగ౯
గురుభక్తి వేఁడెఁ ప్రబలుఁడు, పరాక్రమోపేతు,
రామ భద్రు, మహేచ్ఛ౯
తాత్పర్యము:
సామాగ్రిని తీసుకుని అడవికి వెళ్ళాడు.
సోదరుని ప్రసన్నం చేసుకోవాలనే కోరికతో గొప్ప భక్తితో, గొప్ప పరాక్రమం కలిగిన రాముడిని
గొప్ప కోరికతో వేడుకున్నాడు.
విశేషములు:
భరతుడు రామ భక్తిని ఇక్కడ వివరించారు.
ఆయన రాజ్యాన్ని కోరుకోకుండా, రాముడిని తిరిగి తీసుకురావడానికి అడవికి వెళ్ళాడు.
26.
ఆ॥ ధర్మ విదుఁడ వీవె తగుదు రాజ్యశ్రీకి, సనుచు దోసిలొగ్గి యడిగె భరతుఁ
డిచ్చగింపఁడయ్యె నెంతవేఁడిన రాముఁ,
డయ్య యొసఁగినట్టి యాజ్ఞఁతలఁచి.
తాత్పర్యము:
"మీరు ధర్మం తెలిసినవారు, ఈ రాజ్యానికి
మీరే తగినవారు" అని భరతుడు చేతులు జోడించి అడిగాడు. ఎంతగా వేడుకున్నా, రాముడు
తండ్రి ఇచ్చిన ఆజ్ఞను గుర్తుచేసుకుని అంగీకరించలేదు.
విశేషములు:
భరతుడి వినయాన్ని, రాముడి ధర్మ నిష్ఠను
ఈ పద్యంలో వర్ణించారు.
27.
క|| సుముఖుఁడు పరమోదారుఁడు, సుమహిత
యశులఁడునగు రామసుత్రాముఁడు రా
జ్యము సుమహాబలుఁ డన్నియుఁ, తమ గురునానతి
తొఱంగఁ తగదనువృత్తి౯
తాత్పర్యము:
మంచి మనసు, గొప్ప దాతృత్వం, కీర్తి
కలిగిన, గొప్ప బలవంతుడైన రాముడు, తమ గురువు (తండ్రి) ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం తగదని రాజ్యానికి
వెళ్ళడానికి అంగీకరించలేదు.
విశేషములు:
రాముడు తండ్రి మాటను ఎంతగా గౌరవించాడో
ఈ పద్యంలో స్పష్టమవుతుంది.
28.
తే|| పాదుకల రాజ్య మొనరింప భరతునకొగి,
న్యాసముగనొప్పనిడి భరతాగ్రజుండు
పొసఁగమరలించె నాతనిఁ పొమ్ము తమ్ముఁ,
డా! ప్రజలనేలుమని మాటి కనువదించి
తాత్పర్యము:
తన పాదుకలను రాజ్యానికి ప్రతినిధిగా
భరతుడికి ఇచ్చి, రాముడు అతడిని "తమ్ముడా! వెళ్లి ప్రజలను పాలించు" అని మాటిమాటికి
నొక్కి చెప్పి పంపించాడు.
విశేషములు:
రాముడు పాదుకలను ఇచ్చి పంపడం ఆయన గొప్పతనాన్ని,
భరతుడి భక్తిని సూచిస్తుంది.
29.
క|| తనయిచ్చ దీఱకున్నన, తని యిచ్చమెయి౯మెలంగు
తలఁపున రఘురా
మున కెఱఁగి తరలినేమ, మ్మన నందిగ్రామసీమ
మునినుతుఁడెస సె ౯
తాత్పర్యము:
తన కోరిక నెరవేరకపోయినా, అన్న కోరిక
మేరకు నడుచుకోవాలనే తలంపుతో భరతుడు రాముడికి నమస్కరించి బయలుదేరాడు. నందిగ్రామంలో సంతోషంగా
నివసించాడు.
విశేషములు:
భరతుడు తన కోరిక కన్నా రాముడి ఆజ్ఞకే
ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు.
30.
క|| రామాగమనం బెన్నుచు, నామహితుండచట
రాజ్య మరయుచునుండె౯
శ్రీమంతుఁడు రాముని యు, ద్దాముని పాదుకలదృష్టి
తద్దయు నెఱయ ౯
తాత్పర్యము:
రాముడు తిరిగి వచ్చే సమయం కోసం ఎదురుచూస్తూ,
ఆ గొప్ప భరతుడు రాముని పాదుకలను చూసుకుంటూ ఆ రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
విశేషములు:
భరతుడు కేవలం పాదుకలను చూస్తూనే పాలించాడు.
ఇది ఆయన రామభక్తికి నిదర్శనం.
31.
తే|| నాగరజనాగమంబందు ననుచు నదియ, కాఁగఁతలపోసి
నై కాగ్ర్య కలనరోసి
శ్రీయుతుఁడు సత్యసంధుఁడు సేరెభరతుఁ,
పనిచి దండ కారణ్యమ య్యినకులుండు
తాత్పర్యము:
పౌరులు తమ వెంట రావడం ఒక అడ్డంకి అని
భావించి, దానిని నిలిపివేసి, భరతుడిని పంపిన తర్వాత, ఆ సూర్యవంశీయుడైన రాముడు సత్యసంధుడు
కాబట్టి దండకారణ్యాన్ని చేరుకున్నాడు.
విశేషములు:
రాముడు ధర్మం తప్పకుండా అడవికి వెళ్ళడం
ఈ పద్యంలో ఉంది.
32.
తే|| రాముఁడమ్మహారణ్యంబు రాణఁబెరసి,
సూచనంబొప్ప రాజీవ లోచనుండు
ఘనువిరాధాఖ్యు రాక్షసుఁ గాలపురము,
మార్గమెనయించి శరభంగ | మానిఁగాంచె
తాత్పర్యము:
ఆ గొప్ప అడవిలోకి ప్రవేశించిన పద్మనేత్రుడు,
విరాధుడు అనే గొప్ప రాక్షసుడిని కాలపురానికి (యమలోకానికి) పంపి, శరభంగ మహర్షిని కలుసుకున్నాడు.
విశేషములు:
రాముడు అడవిలో చేసిన మొదటి యుద్ధం,
విరాధుడిని సంహరించడం ఈ పద్యంలో వర్ణించబడింది.
33.
ఆ॥ అటు సుతీక్ష్ణ యోగి నయ్యగస్త్యు నగస్త్యు, భ్రాతఁజూచికొలిచి పరఁగుపూజ
లంది కలశసంభ వాభ్యనుజ్ఞ గ్రహించె,
నైంద్రఖడ్గశరశ రాసనముల
తాత్పర్యము:
అక్కడ సుతీక్ష్ణ మహర్షిని, అగస్త్యుడిని,
అగస్త్యుడి సోదరుడిని చూసి, పూజలు అందుకుని, కుంభసంభవుడైన అగస్త్యుడి ఆజ్ఞతో, ఇంద్రుడి
ఖడ్గాన్ని, బాణాలను, ధనుస్సును తీసుకున్నాడు.
విశేషములు:
రాముడు అగస్త్యుడిని కలవడం, ఆయన నుండి
ఆశీర్వాదాలు, ఆయుధాలు తీసుకోవడం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
34.
క|| అమ్మెయి నక్షయతూణీ, రమ్ములు ముదితాత్ముఁడగుచు
రాముఁడు గొనియె౯
సమ్మతి మునిమండలమా, యిమ్మారసి యతనిఁ
గొలువ నేతెంచె ధృతి౯
తాత్పర్యము:
ఆ విధంగా అక్షయ తూణీరాలను సంతోషంతో
రాముడు తీసుకున్నాడు. మునులందరూ అది చూసి, ధైర్యంతో అతడిని సేవించడానికి వచ్చారు.
విశేషములు:
రాముడి పరాక్రమం, ధర్మనిష్ఠ చూసి మునులందరూ
సంతోషించి, ఆయనను ఆశ్రయించారు.
35.
ఆ॥ అగ్నినిభులు దండ కారణ్యవాసులు, తాపసప్రవరులు దైత్యభాథ
లర్థిఁదెలిపి వేఁడ నర్థిప్రియుఁడొనర్చె,
సంగరమ్ము దనుజ సమితి దునుమ
తాత్పర్యము:
అగ్నితో సమానమైన తేజస్సు గల దండకారణ్యవాసులు,
మునులలో శ్రేష్ఠులు రాముడిని రాక్షసుల బాధలను అడగగా, భక్తులకు ప్రియమైనవాడైన రాముడు
రాక్షసుల సమూహాన్ని నాశనం చేయడానికి యుద్ధం చేశాడు.
విశేషములు:
రాముడు మునుల కోరిక మేరకు రాక్షసులను
సంహరించడం గురించి ఇక్కడ వివరించబడింది.
36.
క|| ఆ నెలవున నుండ జన, స్థాననివాసిని
పిసాచి స్వైరిణి యఱుమ౯
రానెంచి కామరూపిణి, దాని విరూపితనొనర్చి
తగననుచుటయు౯
తాత్పర్యము:
ఆ ప్రదేశంలో ఉండగా, జనస్థానంలో నివసించే
శూర్పణఖ అనే రాక్షసి రామునిపై మోహంతో రాగా, ఆమె ఇష్టం వచ్చిన రూపం మార్చుకోగలది కాబట్టి,
ఆమెను వికృతరూపిణిగా చేసి తరిమికొట్టాడు.
విశేషములు:
రాముడు దండకారణ్యంలో ఉన్నప్పుడు జరిగిన
శూర్పణఖ ఘట్టం ఇక్కడ వివరించబడింది.
37.
అల్ల శూర్పణఖ కదధ్వగ ప్రేరేప, సకలరాక్షస
వ్రజంబు పొదువ
ఖరుని దూషణుం త్రిశిరుని మున్నగఁ ద్రుంచె,
నెల్లవారలం ది నేంద్రకులుఁడు
తాత్పర్యము:
అక్కడ శూర్పణఖ చెడు మార్గంలో వెళ్లి,
రావణుడిని ప్రేరేపించగా, రాక్షస సమూహం మొత్తం చుట్టుముట్టగా, వారిలో ఖరుడు, దూషణుడు,
త్రిశిరుడు మొదలైన వారందరినీ సూర్యవంశీయుడైన రాముడు సంహరించాడు.
విశేషాలు:
రామాయణంలో కీలక ఘట్టాలలో ఇది ఒకటి.
శూర్పణఖ అవమానం వల్ల రావణుడికి కోపం వచ్చి, ఖర, దూషణ, త్రిశిరులను పంపిస్తాడు. ఈ పద్యంలో
ఆ ఘట్టాన్ని సంక్షిప్తంగా వర్ణించారు.
38.
దురమునఁ జతుర్దశసహస్ర వరబలములు, గూలెరామునిచే
నని ఘూర్ణమాన
మానసుఁడు రావణాఖ్యుండు దానవేంద్రుఁ
డడరి మారీచుసాహాయ్య మర్థిగోరె
తాత్పర్యము:
యుద్ధంలో పద్నాలుగు వేల మంది గొప్ప
రాక్షస వీరులు రాముడి చేతిలో చనిపోయారని విని, రావణుడు ఆందోళన చెందాడు. రాక్షస రాజు
అయిన రావణుడు మారీచుడి సహాయం కోరాడు.
విశేషాలు:
రావణుడి మనసులో మొదలైన భయాన్ని ఈ పద్యం
వివరిస్తుంది. ఈ సంఘటన సీతాపహరణానికి దారి తీస్తుంది.
39.
ఆ మారీచాఖ్యాసురుఁ, డేమిటికిది రాముతోడ
నే వైరము నీ
వేమెయి సేమము గోరవొ, భూమిపయి న్నీలువఁ
తలఁపు పుట్టదొ యనిన౯
తాత్పర్యము:
మారీచుడు అనే ఆ రాక్షసుడు, "రాముడితో
నీకు ఎందుకు ఈ వైరము? నీ క్షేమం నీకు అవసరం లేదా? భూమిపై జీవించాలని నీకు కోరిక లేదా?"
అని రావణుడిని ప్రశ్నించాడు.
విశేషాలు:
రావణుడికి హితం చెప్పే ప్రయత్నంలో
మారీచుడి మాటలివి. రామబలం గురించి అతనికి బాగా తెలుసు కాబట్టి ఈ విధంగా హెచ్చరించాడు.
40.
రావణుఁడు కాలచోదితుం డై వితర్క, మడర
హితవాది నుడుల న నాదరించి
యతనిఁ తర్జించి లోఁగొని యరిగెరాము,
నాశ్రమ పదమ్ము బెరయంగ నశ్రమమున
తాత్పర్యము:
రావణుడు కాలం చేత ప్రేరేపించబడి, మంచి
మాటలను విస్మరించి, మారీచుడిని బెదిరించి, అతడిని వెంటబెట్టుకుని, అలసట లేకుండా రాముడి
ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు.
విశేషాలు:
రావణుడు విధిని తప్పించలేక, మారీచుడి
మంచి సలహాను కూడా వినకుండా ముందుకు వెళ్ళడం ఇందులో కనిపిస్తుంది.
41.
వాఁడు మాయలాఁడు వన్నె చిన్నె లొనర్చి,
యానృపాత్మభవుల నచటువాప
రావణుండు రాము రామహరించె జ, టాయువ
నెడు గృధ్ర మడఁచి వైచి
తాత్పర్యము:
ఆ మాయగాడు (మారీచుడు) అనేక రంగులు,
అందాలు చూపించి ఆ రాజకుమారులను (రామలక్ష్మణులను) అక్కడి నుండి దూరంగా పంపించాడు. జటాయువు
అనే గద్దను చంపి, రావణుడు రాముడి భార్యను అపహరించాడు.
విశేషాలు:
సీతాపహరణ ఘట్టాన్ని కవి ఇక్కడ సంక్షిప్తంగా
వివరించారు. మాయా జింకగా వచ్చిన మారీచుడు, రావణుడు సీతను అపహరించడం, జటాయువుతో యుద్ధం
ఇందులో ఉన్నాయి.
42.
అరుదెంచి రాముఁ డచ్చట, ధరణీసుత లేమికలికి
తద్దయుఁ గెలనుల్
పరికించి గృధ్రనాధుం, పరిక్షతుంగాంచి
శోక పరితప్తుండై
తాత్పర్యము:
రాముడు ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చి, సీత
లేకపోవడాన్ని చూసి, చాలా దుఃఖంతో చుట్టుపక్కల వెతికాడు. ఆ సమయంలో గాయాలతో ఉన్న గద్దల
రాజు జటాయువును చూసి, శోకంతో బాధపడ్డాడు.
విశేషాలు:
సీతను పోగొట్టుకున్న రాముడి శోకం ఇక్కడ
వర్ణించబడింది.
43.
అల గృధ్రరాజు నోటం, పలాశిహృత సీత యనెడు
పలుకు వెడల నా
వల మృతునతని దహించియు, జలాంజలుల నిడియు
యువతి చర్చాపరత౯
తాత్పర్యము:
ఆ గద్దల రాజు నోటి నుండి "రాక్షసుడు
సీతను అపహరించాడు" అనే మాట వెలువడగా, తరువాత చనిపోయిన అతడిని దహనం చేసి, జలాంజలి
ఇచ్చి, సీతను వెతకడంలో నిమగ్నమయ్యాడు.
విశేషాలు:
జటాయువు అంతిమ సంస్కారాలు, సీతను వెతకడానికి
రాముడు చేసే ప్రయత్నం ఇందులో ఉన్నాయి.
44.
తరలి వికృతుఘోర దర్శను దనుజుఁ గ, బంధనాముఁ
గాంచి బాహుబలము
పరఁగ వాని దీర్ఘ బాహువు ల్నఱికి ద,
హింపనసుర స్వర్గ మెనయనగుచు
తాత్పర్యము:
అక్కడి నుండి బయలుదేరి, భయంకరమైన రూపం,
వికృతమైన భుజాలు ఉన్న కబంధుడు అనే రాక్షసుడిని చూసి, తన భుజబలంతో అతని పొడవాటి చేతులను
నరికి, దహనం చేయగా, ఆ రాక్షసుడు స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.
విశేషాలు:
రామాయణంలోని కబంధుడి వధ ఘట్టం ఇది.
రాక్షసుడైనప్పటికీ, రాముడి చేతిలో మరణించి స్వర్గాన్ని పొందడం అనేది ఇక్కడ ప్రధానమైన
అంశం.
45.
శ్రమణి ధర్మనిపుణ శబరిఁ జేరుము తెల్పు,
సఖిలవృత్త మాపె యనుచుఁ దెలిపి
దనుజుఁ డరుగ నరిగె దశరథాత్మజుఁడను,
జుఁడుభజింప శత్రు సూదనుండు
తాత్పర్యము:
"నువ్వు ధర్మం తెలిసిన శబరిని
చేరుకో. ఆమె నీకు అన్ని విషయాలు చెబుతుంది" అని కబంధుడు చెప్పి వెళ్ళిపోగా, శత్రువులను
సంహరించే దశరథుడి కుమారుడైన రాముడు, తమ్ముడు లక్ష్మణుడు సేవించగా అక్కడి నుండి బయలుదేరాడు.
విశేషాలు:
కబంధుడు చెప్పిన మాట ప్రకారం రాముడు
శబరిని కలుసుకోవడానికి వెళ్ళడం గురించి ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
46.
కడుభక్తి శబరి పూజలు నడుప సతిఁ గృతార్థఁ
జేసి ననుచు తదు క్తి
దొడరి చని పంపయొడ్డునఁ, పడ సెను హనుమంతుఁడను
ప్ర బలు హరివరుని ౯
తాత్పర్యము:
శబరి గొప్ప భక్తితో పూజలు చేయగా, రాముడు
ఆమెను ధన్యురాలిగా చేసి, ఆమె చెప్పిన మాటల ప్రకారం పంపా నది ఒడ్డుకు వెళ్ళగా, గొప్ప
బలవంతుడైన హనుమంతుడిని కలుసుకున్నాడు.
విశేషాలు:
శబరి మోక్షం, రాముడు హనుమంతుడిని కలవడం
ఈ పద్యంలో ఉన్నాయి.
47.
ఆ వానరునుడిగొని సు, గ్రీవునిఁ గని
యెల్లవార్తఁ కీర్తించెను స
ద్భావుఁడగు రామదేవుఁడు, భావిని వృత్తంబుతోడఁ
పరఁగుచు నుండ౯
తాత్పర్యము:
ఆ వానరుడి (హనుమంతుడి) మాట విని, సుగ్రీవుడిని
చూసి, మంచి మనసు గల రాముడు జరిగిందంతా, జరగబోయేదాంతో సహా చెప్పాడు.
విశేషాలు:
రాముడు సుగ్రీవుడికి తన కథను వివరించాడు.
రాముడు భవిష్యత్తు గురించి కూడా చెప్పడం ఆయన సర్వజ్ఞత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
48.
అంతయు విని యాతఁడు హను, మంతుఁడు మేలనఁ
పొనర్చె మహిపాలునితో
నెంతయుఁ ప్రేముడి సఖ్యము, సంతమసము
విరియ నగ్గి సాక్షిగ వెలయ౯
తాత్పర్యము:
అదంతా విని, హనుమంతుడు మంచిదని చెప్పగా,
ఆ రాజు (సుగ్రీవుడు) రాముడితో గొప్ప ప్రేమతో స్నేహం చేశాడు. అజ్ఞానం తొలగిపోగా, అగ్నిని
సాక్షిగా చేసుకొని స్నేహం చేసుకున్నారు.
విశేషాలు:
అగ్నిసాక్షిగా రాముడు, సుగ్రీవుడు
స్నేహం చేసుకున్నారు. అజ్ఞానం తొలగిపోవడం అంటే వారి మధ్య ఎలాంటి అపార్థాలు లేకుండా
స్నేహం కుదిరిందని అర్థం.
49.
తనదు వృత్తాంత మట్టుల య్యిన సుతుండు,
దెలుప నినకులుఁడా తని తీ రెరింగి దుఃఖమెడలించి యవ్వాలి ధూర్తుఁ గూల్తు, నని ప్రతిన
సేసె నచటివా రలరుచుండ
తాత్పర్యము:
ఆ విధంగా సూర్యుడి కుమారుడైన సుగ్రీవుడు
తన కథ చెప్పగా, సూర్యవంశీయుడైన రాముడు ఆతని బాధను తెలుసుకుని, "ఆ దుర్మార్గుడైన
వాలిని సంహరిస్తాను" అని అందరూ సంతోషించేలా ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
విశేషాలు:
సుగ్రీవుడి బాధను విని, రాముడు వాలిని
చంపుతానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం ఇక్కడ ప్రధానాంశం.
50.
శంకితాత్ముఁ డగుచు శక్రసూను నిబల,
మర్కజుండు వినిచి యధిపు వేడ్క
తొడరఁగానుపించె దుందుభికాయము, త్తమము
పర్వతమ్ము తరముదాని
తాత్పర్యము:
సుగ్రీవుడు సందేహంతో, ఇంద్రుడి కుమారుడైన
వాలి బలం గురించి చెప్పి, దుందుభి అనే రాక్షసుడి శరీరాన్ని, అది ఒక పర్వతం లాంటిది
అని, రాజు (రాముడికి) సంతోషంగా చూపించాడు.
విశేషాలు:
వాలి బలం ఎంత గొప్పదో చెప్పడానికి
సుగ్రీవుడు దుందుభి శరీరాన్ని చూపిస్తాడు.
No comments:
Post a Comment