బాలకాండ 161 -200 పద్యాలు

బాలకాండ  161 -200 పద్యాలు

 161. కందగర్భము  

దేవ దేవ మహాదేవ దివ్య దేహ, భావనాదూర తారక బ్రహ్మమూర్తి

కేవలానంద ఘన దయా కీర్ణహృదయ, పావనాత్మ జగజ్జాల భవ్యనిలయ,

తే|| వనజభవముఖనతబుధా వనవిలసీత

మదనమథన, వరదసుధా మన్మునిజన

హృదయ నయనద, నలనిగ మదమలోచ్ఛ్వ

సితక, లాపదహీంద్ర, శాసీత మహేంద్ర

(ఇది ఒక మచ్చు తునక మాత్రమే, ఇందులో పద్యంలో పూర్తి పదాలు లేవు, పూర్తి పద్యం ఇలా ఉండవచ్చు: దేవ దేవ మహాదేవ దివ్య దేహ! భావనాదూర తారక బ్రహ్మమూర్తి! కేవలానంద ఘన దయా కీర్ణహృదయ! పావనాత్మ జగజ్జాల భవ్య నిలయ! వనజభవముఖనత బుధావన విలసిత! మదనమథన! వరద! సుధా మన్మునిజన హృదయ నయన దనలనిగ మదమలోచ్ఛ్వసిత కలాపదహీంద్ర! శాసీత మహేంద్ర!)

తాత్పర్యము:

దేవతలకు కూడా దేవా! గొప్ప దేవా! దివ్యమైన శరీరం కలవాడా! మనసుతో ఊహించలేని తారక బ్రహ్మస్వరూపా! కేవలం ఆనందంతో నిండిన గొప్ప దయగల హృదయం కలవాడా! పవిత్రమైన ఆత్మతో జగత్తులన్నింటికీ గొప్ప నిలయమైన వాడా! బ్రహ్మాది దేవతలచే నమస్కరించబడేవాడా! మదనుడిని నాశనం చేసినవాడా! కోరిన వరాలను ఇచ్చేవాడా! అమృతం లాంటివాడా! మునుల మనసుల్లోని నయనాలుగా ప్రకాశించేవాడా! వేదాలలోని మాలిన్యాలను పోగొట్టేవాడా! చంద్రకళను ధరించినవాడా! పాములను అలంకారంగా ధరించినవాడా! ఇంద్రుడిని కూడా శాసించేవాడా! నువ్వు గొప్పవాడివి.

విశేషములు:

ఇది శివుడిని స్తుతించే పద్యం. ఈ పద్యం చాలా లోతైన ఆధ్యాత్మిక భావాలను కలిగి ఉంది. శివుడికి ఉన్న అనేక పేర్లను, లక్షణాలను ఇందులో ప్రస్తావించారు. తారక బ్రహ్మ అనేది శివుడిని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆయన తారకమంత్రానికి అధిపతి. ఇది ఒక రకమైన కందగర్భ వృత్తం, పద్యంలో కొన్ని పదాలు లోపించాయి, కానీ వాటి భావం గ్రహించవచ్చు.

---

162. ఉ॥

అంజలిఁ గూర్తు దేవ కరుణాకరమూర్తి జగన్నివాస మృ

త్యుంజయ సాధులోకహిత తోషితభక్త పరాత్పరా విప

ద్భంజన దుష్టశిక్షక శివంకర శంకర యోగిగమ్య స

న్మంజుల వేషభాషణ సనాతనభావన విశ్వమోహనా

తాత్పర్యము:

దేవా! నేను నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. కరుణతో నిండిన మూర్తీ! ప్రపంచానికి నివాసమైనవాడా! మృత్యువును జయించినవాడా! మంచివారికి మేలు చేసి భక్తులను సంతోషపెట్టేవాడా! పరాత్పరుడా! ఆపదలను నాశనం చేసేవాడా! దుష్టులను శిక్షించేవాడా! శుభాలను కలిగించే శంకరుడా! యోగులకు మాత్రమే చేరువయ్యేవాడా! మంచి అందమైన వేషం, మాటలు కలవాడా! శాశ్వతమైన భావన కలవాడా! విశ్వాన్ని మోహింపజేసేవాడా!

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో పార్వతిదేవి పరమశివుడిని అనేక నామాలతో స్తుతిస్తుంది. మృత్యుంజయ, శంకరుడు వంటి పదాలు శివుడి మహిమను తెలుపుతాయి. శివుడు భక్తులకు శుభం కలిగించేవాడు, దుష్టులను శిక్షించేవాడు అని వర్ణించారు.

---

163. చ||

చెలువగు నీ పద ద్వయముఁ జేరి భజించుటఁజేసి మత్తప

మ్ములు ఫలియించె సాధ్వికిల ముక్తి రమాస్పదముల్ శుభావహ

మ్ములు పతిపాదపద్మములె పూజ్యములైనఁ ద్వదీయవాక్సుధా

కలసలఁ బ్రొద్దువుచ్చుటకుఁ గా నొక విన్నప మాచరించెద౯

తాత్పర్యము:

అందమైన నీ పాదాలను సేవించడం వల్ల నా తపస్సు ఫలించింది. నిజానికి, సాధ్వి అయిన స్త్రీలకు ముక్తిని ఇచ్చే, శుభాలను కలిగించే పూజ్యమైనవి భర్త పాదాలే. అయినప్పటికీ, నీ మాటలనే అమృతాన్ని స్వీకరించి కాలం గడపడానికి నీకు ఒక విన్నపం చేస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఇక్కడ పార్వతి దేవి తన భక్తిని, వినయాన్ని ప్రకటిస్తోంది. పతివ్రతకు భర్త పాదాలే ముక్తినిస్తాయని చెప్పి, అప్పటికీ శివుడి మాటల అమృతం కోసం ఎదురుచూస్తోందని చెప్పడం ఆమె ఆధ్యాత్మిక ఉన్నత స్థితిని చూపిస్తుంది. ఈ పద్యంలో పార్వతి, శివుడితో సంభాషణకు సిద్ధపడుతోంది.

---

164. క॥

అరుసంబెసఁగఁగ నీనుడిఁ, బురుషోత్తము తత్త్వమెఱుఁగ బుద్ధి వొడమె నీ

శ్వర; యది యనన్య వాచ్యం, బురుగోప్యంబనుచుఁ బెద్ద లూహించుట చే౯

తాత్పర్యము:

ఈశ్వరా! చాలా ఆసక్తిగా నీ మాటల ద్వారా పురుషోత్తముడైన శ్రీరాముడి తత్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే కోరిక నాకు కలిగింది. అయితే, అది మాటలతో వివరించలేనిది, గొప్ప రహస్యమైనది అని పెద్దలు భావిస్తున్నారు.

విశేషములు:

శ్రీరాముడి తత్త్వం గురించి పార్వతి దేవికి ఉన్న జిజ్ఞాస ఈ పద్యంలో వ్యక్తమవుతుంది. పురుషోత్తముడి తత్త్వం అనన్య వాచ్యం (వేరే దేనితో పోల్చడానికి లేదా వర్ణించడానికి వీలుకానిది), ఉరుగోప్యం (చాలా రహస్యమైనది) అని పెద్దలు చెప్పే మాటలను ఆమె గుర్తు చేసుకుంటుంది.

---

165. తే॥

అభవ; పరమేశ్వరుఁడవు స ర్వాత్మదృక్కు, వైన నీ భక్తురాల నన్నాదరించి

పేర్మినాయడిగిన యది విదితముగనొ, నర్పుమియ్యది వల్లభ నాకు హితము

తాత్పర్యము:

అభవ (జన్మలేనివాడా)! పరమేశ్వరుడవు, అన్ని ఆత్మలనూ చూసేవాడవు. నీ భక్తురాలినైన నన్ను ఆదరించి, ప్రేమతో నేను అడిగిన దానిని స్పష్టంగా తెలియజేయి. ఓ నా వల్లభా! ఇది నాకు చాలా మేలు చేస్తుంది.

విశేషములు:

ఈ పద్యం పార్వతీదేవి శివుడిని అడిగే విధానం, ఆమెకున్న లోతైన భక్తిని తెలియజేస్తుంది. శివుడు సర్వాత్మదృక్కు అంటే అన్ని ఆత్మలనూ చూసేవాడు అని నమ్ముతూ, ఆమె తన అభ్యర్థనను విన్నవించుకుంటోంది.

---

166. తే॥

మున్ను విజ్ఞానమును జ్ఞాన మునుఁ బ్రపత్తి

భక్తులు నొకింత వైరాగ్య యుక్తియునుఁ బొ

సంగు నెటులైన నియ్యది చానయనక

తెలుపుము రహస్య మెంతయుఁ దేటపడఁగ.

తాత్పర్యము:

ఈ విషయాన్ని ముందుగా విజ్ఞానం, జ్ఞానం, ప్రపత్తి (శరణాగతి), భక్తి, కొంచెం వైరాగ్యంతో కలిపి చెబుతాను. 'ఈమె ఒక స్త్రీ కదా' అని అనుకోకుండా, ఈ రహస్యాన్ని చాలా స్పష్టంగా తెలియజేయి.

విశేషములు:

ఇక్కడ పార్వతి దేవి జ్ఞానప్రాప్తికి ఉన్న అవరోధాలను సూచిస్తుంది. జ్ఞానం పొందడానికి విజ్ఞానం, భక్తి, వైరాగ్యం వంటివి ఎంత అవసరమో ఈ పద్యం చెబుతుంది. అంతేకాక, స్త్రీనైనా నాకు ఈ జ్ఞానాన్ని ఇవ్వమని శివుడిని కోరుతుంది, లింగ భేదం లేకుండా జ్ఞానాన్ని అందించాలని ప్రార్థిస్తుంది.

---

167. క॥

నాకొఱకె కాక లోకు ల, నేకులిటుఁ దరింతురనుచు నే నిన్నడుగ౯

గైకొంటి ధార్ష్ట్య మీనుడి, గైకొనవే చనవొసంగి కారుణ్యనిధీ

తాత్పర్యము:

కరుణానిధీ! ఇది నా ఒక్కదాని కోసం కాదు, అనేక మంది లోకులు దీని ద్వారా తరిస్తారని భావించి, నేను ఈ విషయాన్ని అడగడానికి సాహసం చేశాను. నా ఈ మాటను దయతో స్వీకరించు.

విశేషములు:

పార్వతిదేవి తన ప్రశ్న వెనుక ఉన్న ఉన్నతమైన ఉద్దేశ్యాన్ని ఈ పద్యంలో వివరిస్తుంది. వ్యక్తిగత మోక్షం కంటే లోకకల్యాణమే ముఖ్యమని ఆమె భావిస్తుంది. అందుకే శివుడిని కారుణ్యనిధీ (కరుణకు నిధి) అని పిలిచి, తన సాహసాన్ని క్షమించమని వేడుకుంటుంది.

---

168. తే॥

అన్నిటికి నెక్కుడగు భక్తి యందురు బుధు

లదియు హరి గోచరయ యేని నధిక యందు

రదియె శ్రీరాము నెడనైన నమరు ముక్తి

యన్య యెది దీని కెనరా దటందు రీశ

తాత్పర్యము:

ఈశా! జ్ఞానులు భక్తి అన్నింటికంటే గొప్పది అంటారు. అది కూడా శ్రీహరికి సంబంధించిన భక్తి అయితే ఇంకా గొప్పది అంటారు. అదే భక్తి శ్రీరాముడి పట్ల ఉంటే ముక్తి లభిస్తుంది. దీనికి సాటి మరొకటి లేదని అంటారు.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో భక్తి మార్గం యొక్క గొప్పదనాన్ని చెబుతుంది. శ్రీహరి, ముఖ్యంగా శ్రీరాముడి పట్ల ఉండే భక్తి ముక్తికి ఏకైక మార్గమని చెబుతుంది. భక్తి అనేది జ్ఞానం, కర్మ, యోగాల కంటే గొప్పదని పండితులు భావిస్తారని ఇందులో వివరించారు.

---

169. ఆ॥

అఖిల తత్వసారుఁ డస్త మాయాగుణ, సంప్రసారుఁ డొకఁడు స్వప్రకాశుఁ

డందు రభవ; కొంద తాత్మవేత్తలు రాము, నటు భజింత్రుభక్తి నహరహంబు

తాత్పర్యము:

అభవ (జన్మలేనివాడా)! కొందరు ఆత్మజ్ఞానులు శ్రీరాముడు అన్ని తత్త్వాలకు సారం, మాయ అనే గుణం లేనివాడు, స్వయంగా ప్రకాశించేవాడు అని భావించి ఆయనను ప్రతిరోజూ భక్తితో పూజిస్తారు.

విశేషములు:

శ్రీరాముడి తత్వాన్ని ఈ పద్యంలో క్లుప్తంగా వర్ణించారు. ఆయన అఖిల తత్త్వసారుడు (అన్ని తత్త్వాలకు సారం), అస్త మాయాగుణ సంప్రసారుడు (మాయ లేనివాడు), స్వప్రకాశుడు (స్వయంగా ప్రకాశించేవాడు) అని వివరించారు. ఈ పద్యం భక్తి మార్గంలో శ్రీరాముడిని పరమాత్మగా భావించడం గురించి చెబుతుంది.

---

170. ఉ॥

కొందఱ విద్యచే మఱపు గూరఁ బరాత్పరుఁడయ్యు రాముఁడా

నందఘనాత్మతత్త్వముగ నంబరబోధ కపేక్ష సేయునం

చందురు కానిచో నడవి నట్లడలం బనియేమి; సీత కై

యందునొ, పెద్దలేల యటు లైన భజింతు రటందునో? యిఁక౯

తాత్పర్యము:

కానీ కొందరు, శ్రీరాముడు పరమాత్మ అయినా అవిద్య వల్ల మాయలో పడిపోయి, ఆనందమయమైన తన తత్వాన్ని తెలుసుకోవడానికి గురువు (వశిష్ఠుడు) ఉపదేశం కోసం ఎదురుచూశాడని అంటారు. అలా కాకపోతే, సీత కోసం ఆయన అడవుల్లో ఎందుకు తిరగాలి? అలాగైతే, పెద్దలు ఆయనను ఎందుకు పూజిస్తారు? ఈ సందేహం నన్ను వెంటాడుతోంది.

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో పార్వతి దేవి యొక్క ప్రధాన సందేహం వ్యక్తమవుతుంది. శ్రీరాముడు సాక్షాత్తు పరమాత్మ అయినప్పుడు ఆయనకు అజ్ఞానం ఎలా ఉంటుంది, సీత కోసం ఎందుకు బాధపడాలి, గురువు ఉపదేశం ఎందుకు కావాలి వంటి ప్రశ్నలు ఆమెకు కలిగాయి. ఈ సందేహాలు జ్ఞానార్జనకు తొలి మెట్టు.

---

171. క॥

ఇందుధర; యిట్టి సందియ, ముందొలఁగింపు మిదెనీకు మ్రొక్కెద దయనీ

విందు త్తర మిడుటే నా, యందలి వాత్సల్యమని ప్రహర్షము గాంతు౯

తాత్పర్యము:

చంద్రుడిని ధరించినవాడా (శివుడా)! నా ఈ సందేహాన్ని తొలగించు. ఇదిగో నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. నీవు దీనికి సమాధానం ఇవ్వడమే నాపై నీకున్న వాత్సల్యమని భావించి నేను సంతోషిస్తాను.

విశేషములు:

ఇక్కడ పార్వతి దేవి తన సందేహాన్ని తొలగించమని శివుడిని వేడుకుంటుంది. ఆమె శివుడిని ఇందుధరుడు అని సంబోధిస్తుంది, ఇది శివుడికి ఉన్న ఒక ప్రసిద్ధ పేరు. ఆమె ప్రశ్నను బట్టి, ఆమె తన భర్తను గురువుగా భావించి, జ్ఞానం పొందడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు తెలుస్తుంది.

---

172. ఆ॥

అనిన మందహాస మాననంబునఁ దోఁప, హరుఁడు శైలజాత కనియెనిట్టు

లెంతధన్యురాల వే! పరాత్పరతత్త్వ, మింతవ ట్టెఱుంగ నిచ్చవొడమె

తాత్పర్యము:

అని పార్వతి అడగగా, శివుడి ముఖంలో చిరునవ్వు కనిపించింది. ఆయన పార్వతితో ఇలా అన్నాడు: "శైలజాతా (పర్వత పుత్రికా)! ఎంతటి ధన్యురాలివి నువ్వు! పరాత్పరుడి తత్త్వాన్ని ఇంత లోతుగా తెలుసుకోవాలని కోరుకున్నావు కదా!"

విశేషములు:

శివుడి చిరునవ్వు పార్వతి ప్రశ్న పట్ల ఆయనకు కలిగిన సంతోషాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రశ్న ఒక సాధారణమైనది కాదని, పరాత్పరుడి గురించి లోతైన జ్ఞానం కోసం తపించేవారికి మాత్రమే వస్తుందని శివుడు భావిస్తాడు. అందుకే ఆయన పార్వతిని ధన్యురాలివి అని పొగుడుతాడు.

---

173. చ॥

ఎవరిటు మున్ను నన్నడుగ రేనువచింప రహస్యమంచు నీ

సవతు గనంగనేర్తు రెటు చానలు చానరొ! రామతత్త్వమే

వివరణ మొప్పఁ దెల్పెద వివేకము మీఱ గ్రహింపు మాత్మ వి

త్ప్రవరులు మేలనంగ భవబంధము వీడఁగ ముక్తిగూడఁగ౯

తాత్పర్యము:

"నన్ను ఈ విధంగా ఇంతకుముందు ఎవరూ అడగలేదు. ఇది చాలా రహస్యమైనది. స్త్రీలు ఇంత లోతైన జ్ఞానాన్ని ఎలా చూడగలరు? ఓ చానా! నేను నీకు రామతత్త్వాన్ని వివరంగా వివరిస్తాను. వివేకంతో దానిని గ్రహించు. ఆత్మజ్ఞానులు కూడా మెచ్చుకునే విధంగా, నీ సంసార బంధాలు వీడి ముక్తి లభించేలా నేను చెబుతాను."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శివుడు రామతత్త్వం ఎంతటి రహస్యమైనదో వివరిస్తాడు. సాధారణంగా స్త్రీలకు ఈ జ్ఞానం కష్టం అని చెప్పి, పార్వతిని మెచ్చుకుంటాడు. ఈ జ్ఞానం భవబంధ విమోచనం (సంసార బంధాల నుండి విముక్తి) మరియు ముక్తిని ఇస్తుందని శివుడు చెబుతాడు.

---

174. సీ||

పడఁతిరో రాముండు పరమాత్మప్రకృతిక, న్ననుఁ బరుఁడొక్కఁడా నందఘనుఁడు

పురుషోత్తముఁడు బోధ పూర్ణుఁడనాది స్వ,యంప్రకాశుఁడునిత్యుఁడాత్తకాముఁ

డతఁడు స్వమాయచే నఖిలంబువొడమఁదా, నంతర్బహిర్వ్యాప్తి నలరుచుండు

నంతటనిండియు నతినిగూఢుండగు, నిర్లేపుఁడయ్యు వినేతయునగు

జుంబకము మ్రోలఁ దిరిగెడు సూదులట్లు

జగములు భ్రమించు నెవ్వాని సన్నిధాన

మున నెఱుంగ రవిద్యా విమూఢ చిత్తు

లట్టి పరమేశు విభుఁ చిన్మ యాత్ము నెపుడు

తాత్పర్యము:

"పడతీ (స్త్రీ)! శ్రీరాముడు పరమాత్మ. ఆయన ప్రకృతికి అతీతుడు, ఆనందమయుడు. ఆయన పురుషోత్తముడు, సంపూర్ణ జ్ఞానం కలవాడు, ఆరంభం లేనివాడు, స్వయంగా ప్రకాశించేవాడు, నిత్యుడు, తన కోరికలను తానే తీర్చుకునేవాడు. ఆయన తన మాయతో ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించి, లోపల, బయట అంతటా వ్యాపించి ఉంటాడు. అలా అంతటా నిండి ఉన్నప్పటికీ, ఆయన చాలా రహస్యంగా ఉంటాడు. దేనికీ అంటకుండా ఉంటాడు, అయినా అన్నింటినీ నడిపిస్తాడు. అయస్కాంతం ముందు సూదులు తిరిగినట్లుగా, ఈ జగత్తులు ఆయన సన్నిధిలో తిరుగుతాయి. కానీ అజ్ఞానంతో మూర్ఖులైనవారు అలాంటి పరమేశ్వరుడిని, చైతన్య స్వరూపుడిని తెలుసుకోలేరు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శ్రీరాముడిని పరమాత్మ, పురుషోత్తముడు, జ్ఞానపూర్ణుడు, స్వయంప్రకాశుడుగా వర్ణించారు. ఆయన సర్వవ్యాపి, అయినా నిర్లేపుడు. అయస్కాంతం, సూదుల పోలికతో ఆయన ప్రభావం, ప్రపంచం ఎలా పనిచేస్తుందో వివరించారు. ఈ పద్యం రామతత్త్వానికి ఒక వివరణ.

---

175. తే॥

కానకుందురుగాక చిద్ఘనుఁడు నిర్మ

లాత్ముఁడు నిర సమాయుఁడౌ నజుని యందు

స్వీయ మజ్ఞాన మింతయుఁ జింత లేక

నాత్ము లారోపణ మొనర్తు రంధులగుచు

తాత్పర్యము:

"చైతన్యమూర్తి, నిర్మలమైన ఆత్మ, మాయ లేనివాడు, జన్మలేనివాడు అయిన పరమాత్మను చూడలేక, జ్ఞానం లేనివారు తమకున్న అజ్ఞానాన్ని ఆయనకు ఆపాదించి, గుడ్డివారిలా ప్రవర్తిస్తారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో పరమాత్మ యొక్క లక్షణాలను (చిద్ఘనుడు, నిర్మలాత్ముడు, నిరసమాయుడు, అజుడు) వివరిస్తారు. మాయకు లోబడిన జీవులు, తమ అజ్ఞానాన్ని పరమాత్మకు ఆపాదించడం ఎంత అసంబద్ధమో తెలియజేస్తున్నారు.

---

176. క॥

తన కనులదోష మమ్మెయి, జన మన్యపదార్థమందుఁ జర్చించుగతి ౯

దనుచిత్తాది వికారము, లెనయింత్రు పరాత్మునందు హీనవిచారుల్

తాత్పర్యము:

"ఒక వ్యక్తికి తన కంటికి లోపం ఉంటే, ఎదుటి వస్తువులను తప్పుగా చూస్తాడు. అదే విధంగా, హీనమైన ఆలోచనలు కలవారు తమ మనసుకు సంబంధించిన వికారాలను పరాత్ముడికి ఆపాదిస్తారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం అజ్ఞానం వల్ల కలిగే భ్రమను వివరిస్తుంది. తమ మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం వల్ల కలిగే వికారాలను పరమాత్మలో చూసి, ఆయనకు వాటిని ఆపాదించడం ఎంత తప్పు అని చెబుతున్నారు.

---

177. చ॥

ఎఱుక యొకింత లేక పసు లెట్లటు సంసృతి కూపమగ్నులౌ

మొఱకులు హృద్గతుం బరు ముముక్షత నెక్కొనఁ జక్కగాంతురే

యెఱుగరు కంఠలగ్నమగు హేమమయాభరణంబు సన్ననే

మఱుజడులన్నఁ జిత్రమె ప్రమాప్రవిలాపిత భక్త విభ్రమా

తాత్పర్యము:

"కొంచెం కూడా జ్ఞానం లేని పశువుల లాంటి మూర్ఖులు, సంసారమనే కూపంలో మునిగిపోయినవారు తమ హృదయంలో ఉన్న పరమాత్మను ముక్తిని కోరుకుంటూ సరిగా చూడగలరా? మెడలో ఉన్న బంగారు ఆభరణాన్ని తెలియక మర్చిపోయిన మూర్ఖులు, భ్రాంతిలో పడి ఏడుస్తారు. ఈ భ్రమను చూసి ఆశ్చర్యపోవడం ఎందుకు?"

విశేషములు:

ఈ పద్యం అజ్ఞానులను పశువులతో పోల్చుతుంది. తమ హృదయంలో ఉన్న పరమాత్మను గుర్తించలేక, సంసారంలోనే చిక్కుకుపోవడం ఎంత దారుణమో చెబుతుంది. మెడలో ఉన్న బంగారు ఆభరణాన్ని మర్చిపోయి వెతుక్కునే ఉదాహరణతో, పరమాత్మ మనలోనే ఉన్నా మనం దానిని గుర్తించలేమని వివరిస్తుంది.

---

178. తే॥

అతివ; చిద్రూపుఁడు పరాత్ముఁ డైన రాము

నందవిద్య పొసంగునే యప్రకాశ

మెపుడు జ్యోతిస్స్వభావు నయ్యి నుని మొనయు

నే విచారింప రప్రాజ్ఞు లింతవట్టు

తాత్పర్యము:

"స్త్రీ! జ్ఞాన స్వరూపుడు, పరాత్ముడు అయిన శ్రీరాముడిలో అవిద్య ఎలా ఉంటుంది? ఎల్లప్పుడూ వెలుగును ఇచ్చే సూర్యుడిలో చీకటి ఉంటుందా? తెలివిలేనివారు ఈ విషయాన్ని ఆలోచించరు."

విశేషములు:

రాముడు చిద్రూపుడు (జ్ఞాన స్వరూపుడు) కాబట్టి ఆయనలో అజ్ఞానం ఉండదని శివుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. సూర్యుడికి చీకటి ఉండదు అనే ఉదాహరణతో ఈ విషయాన్ని తేలికగా అర్థం చేయిస్తాడు.

---

179. మ॥

రవికి౯ రాత్రి దివంబటన్న వ్యవహారంబుండునే స్వప్రకా

శవిరామం బొకనాఁడు గల్గ కునికి౯ సర్వాత్మునందట్లు దోఁ

పవు జ్ఞానంబటు లజ్ఞ భావమును సంప్రజ్ఞాన రూపత్వ ని

త్యవికాసిత్వములందు హేతువులు విద్యా వైభవోల్లాసినీ

తాత్పర్యము:

"ఓ విద్యా వైభవోల్లాసినీ (విద్య యొక్క వైభవంతో వెలిగిపోయేదానా)! సూర్యుడికి రాత్రి, పగలు అనే వ్యవహారం ఉంటుందా? ఎందుకంటే ఆయనకు స్వయంగా వెలుగు అనేది ఎప్పుడూ ఆగదు. అదే విధంగా, సర్వాత్ముడైన రాముడిలో జ్ఞానం, అజ్ఞానం అనేవి కనిపించవు. సంపూర్ణ జ్ఞాన స్వరూపం, నిత్యమైన వికాసం వీటివల్ల ఆయనలో అజ్ఞానానికి స్థానం లేదు."

విశేషములు:

సూర్యుడికి పగలు, రాత్రి అనే తేడాలు ఉండవని, ఆయన ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశిస్తూనే ఉంటాడని శివుడు చెబుతాడు. అలాగే, రాముడు నిత్య జ్ఞాన స్వరూపుడు కాబట్టి ఆయనలో జ్ఞానం, అజ్ఞానం అనే భేదాలు ఉండవు. ఇది పరమాత్మ తత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది.

---

180. తే॥

ఐంద్రజాలికుఁ డెవుడుఁ దా నాచరించు

నట్టి మాయకు లోనౌనె యరసిచూడ

నటు వశీకృతమాయుఁ బరాత్ము నెనయఁ

బోవు మాయావి కారము ల్పొలఁతి ? వినుము

తాత్పర్యము:

"స్త్రీ! ఒక మాంత్రికుడు తాను చేసే మాయకు ఎప్పుడైనా లోబడతాడా? ఆలోచించి చూడు. అలాగే, మాయను తన ఆధీనంలో ఉంచుకున్న పరమాత్మకు మాయ వల్ల కలిగే వికారాలు ఎలా ఉంటాయి? విను."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శివుడు మాయకు అధిపతి అయిన రాముడిని, మాంత్రికుడితో పోల్చుతాడు. ఒక మాంత్రికుడు తన మాయకు లోబడనట్లే, మాయను నడిపే పరమాత్మ మాయ వల్ల ప్రభావితం కాడు అని చెబుతాడు. ఇది రాముడి తత్త్వాన్ని సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.

---

181. క॥

ఈవిషయము నందెలి పెద, దేవి! రహస్యమది సదుప దేశ్యము సీతా

దేవీ రఘునాయకమణి, పావని సంవాదమనఁగఁ బరఁగు శుభదమై

తాత్పర్యము:

"దేవీ! ఈ విషయాన్ని నేను నీకు చెబుతాను. ఇది చాలా రహస్యమైన, మంచి ఉపదేశం. ఈ ఉపదేశాన్ని సీత, రఘువంశ నాయకుడైన రాముడి మధ్య జరిగిన సంవాదంగా చెప్పబడింది, ఇది శుభాలను ఇస్తుంది."

విశేషములు:

ఇక్కడ శివుడు రాముడి తత్త్వాన్ని తాను స్వయంగా చెప్పకుండా, సీతా-రామ సంవాదం ద్వారా చెబుతాడు. దీని ద్వారా ఈ జ్ఞానం ఎంత పవిత్రమైనదో, ఇది విన్నవారికి శుభం కలుగుతుందని తెలియజేస్తాడు. ఈ సంవాదానికి పవిత్రత కల్పించారు.

---

182. ఉ॥

రాముఁడు దేవకంటకుని రావణు మున్వధియించి జానకీ

భామినితో నయోధ్యకాటు భానుజముఖ్యులు గొల్వవచ్చి వి

ద్యామహీతుల్మునీంద్రులు ముదంబన బ్రాజ్యవిభూతిమించి చి

ద్భూమ సుఖాంబు రాశియయి పొల్చి సభాస్థలి నిల్చియున్నెడు౯

తాత్పర్యము:

"రాముడు దేవతలకు శత్రువైన రావణుడిని చంపి, సీతతో కలిసి సుగ్రీవుడు వంటి వారు సేవించగా అయోధ్యకు వచ్చాడు. అక్కడ విద్యలో గొప్పవారైన మునుల సమక్షంలో, గొప్ప వైభవంతో, జ్ఞానమయమైన సుఖసాగరంలో మునిగి సభలో నిలబడి ఉన్నాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన సందర్భం వర్ణించారు. రాముడిని చిద్భూమ సుఖాంబురాశి (జ్ఞానమయమైన సుఖసాగరం)గా వర్ణించడం ఆయన పరమాత్మ స్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది.

---

183. తే॥

రత్నసింహాసనాసీను రజ్జ్యమాన, మానసాంభోజు శతకోటి భానుతేజుఁ

గమలదలనేత్రుఁ గమనీయ గాత్రు నతనిఁ, గాంచిసభ్యులు రసతృప్తి మించిర పుడు

తాత్పర్యము:

"రత్నాలతో అలంకరించబడిన సింహాసనంపై కూర్చున్నవాడు, మనసులో సంతోషంతో నిండినవాడు, వంద కోట్ల సూర్యుల తేజస్సు కలవాడు, కమలాల వంటి కళ్ళు, అందమైన శరీరం కలవాడైన రాముడిని చూసి సభలోనివారందరూ ఆనందంతో తృప్తి చెందారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం రాముడి దివ్య స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది. శతకోటి భానుతేజుడు అంటే వంద కోట్ల సూర్యుల తేజస్సు కలవాడు అని అర్థం. ఈ వర్ణన ఆయన శక్తిని, తేజస్సును తెలియజేస్తుంది.

---

184. శా॥

అశ్రాంతశ్రుతివాద మోది కృతకృత్య త్వాఢ్యుఁ డావిద్య కా

ర్తిశ్రాస్త్యర్థి నిర స్తకాంక్షుఁడు ప్రశస్తిప్రాంచితుం డార్య సే

వాశ్రీస్తుత్యుఁడునైన మారుతి నమి వ్యాపార మొప్పారఁదా

శుశ్రూషాస్థితినున్నఁ దద్గుణమణీ స్తోమంబులో నెన్నుచు౯

తాత్పర్యము:

"అప్పుడు శ్రీరాముడు, నిరంతర వేదాంత చర్చలతో సంతోషించేవాడు, తన కర్తవ్యం నిర్వర్తించడంలో గొప్పవాడు, విద్య కోసం కష్టపడి కోరికలను జయించినవాడు, ప్రశంసలు పొందినవాడు, ఆర్యసేవతో ప్రసిద్ధి పొందినవాడు అయిన హనుమంతుడిని చూశాడు. ఆయన గుణాలను తలుచుకుంటూ హనుమంతుడు సేవ చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం హనుమంతుడి గొప్ప గుణాలను వర్ణిస్తుంది. హనుమంతుడు కేవలం బలాఢ్యుడు మాత్రమే కాకుండా, గొప్ప జ్ఞాని అని, నిరంతర వేదాంత చర్చల పట్ల ఆసక్తి కలవాడని తెలుపుతుంది. ఆయన గుణాలను చూసి రాముడు ఆయనను ఎన్నుకున్నాడని ఈ పద్యం చెబుతుంది.

---

185. తే॥

రాముఁడా నందమూర్తియై ప్రేమదొలఁక

సీతఁ గనుఁగొని భక్తి విశిష్టుఁడమలుఁ

డర్హుడీతండు తత్త్వ బోధామృతాప్తి

కనిన నౌఁగాక యని దేవి యతనిఁగాంచి

తాత్పర్యము:

"ఆనందమూర్తి అయిన రాముడు ప్రేమతో సీతను చూసి, 'ఈ హనుమంతుడు భక్తిలో గొప్పవాడు, పరిశుద్ధుడు, తత్త్వబోధ అనే అమృతాన్ని పొందడానికి అర్హుడు' అని అనుకున్నాడు. 'సరే' అన్నట్లుగా సీత రాముడిని చూసింది."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో రాముడు, సీత మనసుల్లో హనుమంతుడి గురించి ఉన్న భావన వ్యక్తమవుతుంది. హనుమంతుడిని కేవలం భక్తుడిగానే కాకుండా తత్త్వబోధకు అర్హుడిగా రాముడు భావిస్తాడు. ఈ నిర్ణయాన్ని సీత కూడా ఆమోదిస్తుంది.

---

186. క॥

అవహితమతివై వినుమో, పవమానతనూజ! నాదు పలుకులు విద్వ

త్ప్రవరులు గాంక్షించెద రిటు, భవసాగర మీఁదఁగోరి ప్రజ్ఞాంచితులై

తాత్పర్యము:

"ఓ వాయుపుత్రా (హనుమ)! ఏకాగ్రమైన మనసుతో నా మాటలు విను. పండితులు, జ్ఞానులు కూడా సంసార సాగరాన్ని దాటాలని కోరుకుంటూ ఇలాంటి మాటల కోసం ఎదురుచూస్తారు."

విశేషములు:

ఇక్కడ సీత హనుమంతుడికి ఉపదేశం ఇవ్వడం మొదలుపెడుతుంది. ఈ జ్ఞానం ఎంత గొప్పదో చెబుతూ, పండితులు కూడా దీని కోసం ఎదురుచూస్తారని వివరిస్తుంది. ఇది ఉపదేశం యొక్క ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది.

---

187. తే॥

వత్స! రాముఁడద్వయ పర బ్రహ్మమూర్తి

సచ్చిదానందరూపుఁడు స్వప్రకాశుఁ

డమలుఁడు నిరంజనుఁడు శాంతుఁ డఖిలగతుఁడ

నామయుఁడు పాథి ముక్త సత్తామయుడు

తాత్పర్యము:

"వత్సా! రాముడు అద్వయ పరబ్రహ్మ స్వరూపం. ఆయన సత్, చిత్, ఆనంద స్వరూపుడు. స్వయంగా ప్రకాశించేవాడు, నిర్మలుడు, నిరంజనుడు (కళంకం లేనివాడు), శాంతుడు, అన్ని చోట్ల ఉన్నవాడు, రోగాలు లేనివాడు, ముక్తి పొందినవారిలో గొప్పవాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం రాముడిని అద్వయ పరబ్రహ్మగా వర్ణిస్తుంది. సత్, చిత్, ఆనంద స్వరూపంగా చెప్పడం ద్వారా ఆయన సనాతన ధర్మం యొక్క ముఖ్య సూత్రాలకు అనుగుణంగా ఉన్నాడని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది రాముడి తత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది.

---

188. తే॥

ఆదిమధ్యాంతవిరహితుం డచలుఁ డతఁడు

తెలియుమీ భద్రమగుఁగాత ధీస మేత

నన్ను మూలప్రకృతిగాఁ గనం గలిగిన

నజ్ఞభావం బెడలునయ్య యాంజనేయ

తాత్పర్యము:

"ఆయనకు ఆది, మధ్య, అంతం లేవు. ఆయన కదలనివాడు. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకో, నీకు శుభం కలుగుతుంది. ఓ ఆంజనేయా! నన్ను మూల ప్రకృతిగా చూడగలిగితే నీ అజ్ఞానం తొలగిపోతుంది."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో సీత తనను మూలప్రకృతి (సృష్టికి మూలం)గా వర్ణించుకుంటుంది. రాముడిని పరబ్రహ్మగా, తనను మూలప్రకృతిగా భావిస్తేనే నిజమైన జ్ఞానం కలుగుతుందని చెబుతుంది. ఈ అవగాహన అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుందని తెలియజేస్తుంది.

---

189. క॥

నామలఁచు మహాజాలము, లేమేనియుఁ గలవు తెలియ నెవ్వరితరమీ

సామి యెదుర నిలఁబడి నే, నామూలముగా సృజింతు నన్ని జగముల౯

తాత్పర్యము:

"నేను ఎన్నో గొప్ప మాయలను ఆలోచించగలను. వాటిని తెలుసుకోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. ఈ స్వామి (రాముడు) ఎదుట నిలబడి, నేను అన్ని లోకాలను సృష్టిస్తాను."

విశేషములు:

సీత తనను రాముడితో సమానమైన శక్తి కలదానిగా వర్ణించుకుంటుంది. ఆమె రాముడి శక్తికి లోబడి సృష్టిని ఎలా చేస్తుందో వివరిస్తుంది. ఇది శక్తి, శక్తిమంతుడు వేర్వేరు కాదనే తత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

---

190. క॥

పోషింతుఁ ద్రుంతు నాయీ, భీషణవృత్తులు గణింపఁ బెక్కులుగల వీ

తోషాత్మునెడను దోషుల, దోషము దోషముల నెంచ దొరకొనుటరయ౯

తాత్పర్యము:

"నేను లోకాలను పోషిస్తాను, నశింపజేస్తాను. నా ఈ భయంకరమైన పనులను గణిస్తే ఎన్నో ఉన్నాయి. కానీ సంతోషంతో ఉన్న ఆయన దగ్గర, దోషాలు కలవారి దోషాలను పరిగణించకుండా ఉండటం కష్టం."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో సీత తన కర్తవ్యాలను వివరిస్తుంది. సృష్టి, స్థితి, లయ (సృజించడం, పోషించడం, నాశనం చేయడం) తన కార్యాలుగా చెబుతుంది. అయినా, రాముడి గొప్పతనం వల్ల దోషాలను పట్టించుకోకపోవడం ఆయన స్వభావం అని సూచిస్తుంది.

---

191. సీ||

శ్రీకరరవికుల సింధుశశాంకుండు, గా నితండిల జని గాంచుటయునుఁ

గౌశిక సఖ్యంబు గ్రతురక్షసేఁతయు, మునిసతీ శాప విమోచనంబు

భవధనుర్దలనమ త్పాణిగ్రహణలీల, లును భార్గవౌద్ధత్య లోడనంబు

బురినేరి నాతోడఁ బొలుపుగాంచుట దండ, కారణ్యగతి విరా ధాదివధయు

మాయిక కురంగమృతి మృషా మైధిలీహృ

తియు జటాయుఃక బంధము క్తిప్రసక్తు

లట్లు శబరీ కృతార్చల ర్యమతనూజ

మైత్రి శక్రతనూభవ, మర్దనంబు

తాత్పర్యము:

"శ్రీకరుడు, రవికులంలో చంద్రుడి వంటివాడైన రాముడు ఈ భూమిపై జన్మించడం; విశ్వామిత్రుడి స్నేహం, యజ్ఞాన్ని రక్షించడం; మునిపత్ని అహల్య శాపాన్ని తొలగించడం; శివధనుస్సును విరిచి నా చేతిని పట్టుకోవడం; పరశురాముడి గర్వాన్ని అణచడం; నాతో కలిసి అయోధ్యలో ఉండడం; దండకారణ్యంలో విరాధుడు వంటి రాక్షసులను చంపడం; మాయలేడిని చంపడం; మాయతో నా (సీత)ని ఎత్తుకుపోవడం; జటాయువు, కబంధుడు వంటివారికి మోక్షం ఇవ్వడం; శబరి పూజలు అందుకోవడం; సుగ్రీవుడితో స్నేహం; వాలిని చంపడం."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో సీత రాముడి లీలను క్లుప్తంగా వివరిస్తుంది. రాముడి జీవితంలో జరిగిన ముఖ్య సంఘటనలను, ఆయన లీలా విలాసాలను చెబుతుంది. ఈ కార్యాలన్నీ ఆయన పరమాత్మ స్వరూపం కాబట్టి సహజంగానే జరుగుతాయని సూచిస్తుంది.

---

192. క॥

సీతాన్వేషణచర్యయు, సేతూత్పాదనము దైత్య సీమనిరోధం

బాతతబలుని సుతహితో, పేతుని రావణుని నాజి హింసించుటయు౯

తాత్పర్యము:

"సీతను వెతకడం; వారధిని నిర్మించడం; రాక్షసుల దేశాన్ని నాశనం చేయడం; గొప్ప బలం కలవాడు, తన కుమారులకు మేలు కోరేవాడు అయిన రావణుడిని యుద్ధంలో చంపడం."

విశేషములు:

రాముడి కార్యాలను వివరిస్తూ సీత ఈ పద్యంలో సీతాన్వేషణ, వారధి నిర్మాణం, రావణ సంహారం వంటి ముఖ్య ఘట్టాలను ప్రస్తావిస్తుంది. రావణుడిని ఆతతబలుడు (గొప్ప బలం కలవాడు) అని వర్ణించడం ద్వారా రాముడి పరాక్రమం మరింత గొప్పదని తెలియజేస్తుంది.

---

193. తే॥

శ్రీవిభీషణు రాజ్యాభిషేకవిభవ, మోజఁ బుష్పకమెక్కి యయోధ్యఁ జేరి

చెలఁగి సామ్రాజ్యపట్టాభిపేకమంది, ప్రజలనేలుట యిటుమహా ప్రాభవమున

తాత్పర్యము:

"శ్రీవిభీషణుడికి రాజ్యాభిషేకం చేయడం; పుష్పక విమానం ఎక్కి అయోధ్యకు చేరడం; సామ్రాజ్య పట్టాభిషేకం పొంది ప్రజలను గొప్ప ప్రభావంతో పాలించడం."

విశేషములు:

ఈ పద్యం రాముడి పట్టాభిషేకంతో ఆయన కార్యాలు పూర్తి అయినట్లు చెబుతుంది. ఆయన పాలన మహా ప్రాభవముతో కూడుకున్నదని వర్ణిస్తుంది, అంటే గొప్ప తేజస్సు, శక్తితో కూడినదని అర్థం.

---

194. క॥

ఇవి మొదలగు కృత్యంబులు, పవనతనూజాత చేయ బడె నాచేత౯

బ్రవిమలుఁ డీచిద్ఘనునం, దవివేకులు సేయుచుందు రారోపణము౯

తాత్పర్యము:

"ఓ వాయుపుత్రా! ఈ పనులన్నీ నా ద్వారా చేయబడ్డాయి. అయితే, అజ్ఞానులు, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానస్వరూపుడైన రాముడిపై వాటిని ఆపాదిస్తారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో సీత తాను మాయా స్వరూపిణిగా, ఈ కార్యాలన్నీ తన ద్వారానే జరిగాయని చెబుతుంది. కానీ అజ్ఞానులు వాటిని రాముడికి ఆపాదించడం వల్లనే అజ్ఞానం కలుగుతుందని తెలియజేస్తుంది. ఈ పద్యం శక్తి, శక్తిమంతుడు అనే భావాన్ని మరింత స్పష్టం చేస్తుంది.

---

195. ఉ॥

ఏకడ నిల్వఁడెచ్చటికి నేగఁడు శోకము నొందువారితో

శోకము నొందఁడేక్రియలఁ జొచ్చి మెలంగుఁడు కోరఁడెద్దియు౯

గైకొనఁబోఁడు చేవిడఁడు కాదని దేనియు హర్షమూర్తి ని

త్యైకవిభూతి రాముఁడన నట్టిఁడచూ పవమాననందనా

తాత్పర్యము:

"ఓ హనుమ! రాముడు ఎక్కడా నిలబడడు, ఎక్కడికీ వెళ్ళడు. బాధపడేవారితో బాధపడడు. ఏ పనుల లోపల ప్రవేశించి మెలగడు. దేనినీ కోరుకోడు, తీసుకోడు, దేనినీ వదలడు. ఆయన ఎల్లప్పుడూ ఆనందమూర్తి, నిత్యమైన ఒకే ఒక వైభవం కలవాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో రాముడి నిర్గుణ బ్రహ్మ స్వరూపం వివరించారు. ఆయన క్రియలకు అతీతుడు, ఏ భావాలకు లోనుకాడని చెబుతున్నారు. ఆయన నిత్యం హర్షమూర్తి (ఆనంద స్వరూపుడు) అని, ఆయన వైభవం నిత్యం అని తెలియజేస్తున్నారు.

---

196. క॥

మద్గుణసంగతి నటులీ, సద్గురుమూర్తిదెస వితగ సంగితదోఁచు౯

జిద్గురు లీయుక్తింగని, సద్గతిఁగనఁగాంతు రాత్త సంయములగుచు౯

తాత్పర్యము:

"నా గుణాల వల్లనే ఈ సద్గురు స్వరూపుడైన రాముడిలో అనేక గుణాలు ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయి. జ్ఞానులు ఈ విషయాన్ని తెలుసుకొని, తమ మనసును అదుపులో ఉంచుకుని సద్గతిని పొందుతారు."

విశేషములు:

ఇక్కడ సీత తనను ప్రకృతిగా, రాముడిని పురుషుడుగా వర్ణించుకుంటుంది. ప్రకృతి గుణాల వల్లనే పురుషుడికి గుణాలు ఉన్నట్లు కనిపిస్తాయని, జ్ఞానులు ఈ రహస్యాన్ని గ్రహిస్తారని వివరిస్తుంది.

---

197. క॥

ఆశాతంతుత్రుటన, ప్రాశస్త్యము గూరనిట్లు పశుపాశవిమో

కేశాన పలికి హసితా, వేశము తనరారఁదాను విరమించుటయు౯

తాత్పర్యము:

"కోరికలనే దారాలను తెంపడంలో గొప్పదైన, పశువులనే బంధాలను తొలగించే ఈశ్వరుడైన శివుడు ఈ విధంగా పలికి, నవ్వుతూ తన మాటలు ఆపాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం ఉపదేశం ముగిసినట్లు సూచిస్తుంది. శివుడిని పశుపాశవిమోకేశాన (పశువుల బంధాలను తొలగించే ఈశ్వరుడు) అని వర్ణించడం ద్వారా ఆయన జ్ఞాన బోధ గొప్పతనాన్ని చెబుతుంది.

---

198. క॥

అంతట శ్రీరాముఁడు హను, మంతు నుపస్థితునిఁగాంచి మహనీయ దయా

క్రాంతుఁడయి తనకుఁదానే, సంతసమొప్పారఁ బలికె సమ్ముఖుఁ డగుచు౯

తాత్పర్యము:

"అప్పుడు శ్రీరాముడు సంతోషంతో, గొప్ప దయతో తన ఎదురుగా ఉన్న హనుమంతుడిని చూసి తానే మాట్లాడడం మొదలుపెట్టాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం సంవాదం యొక్క రెండవ భాగాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. సీత ఉపదేశం తర్వాత, రాముడు స్వయంగా హనుమంతుడికి జ్ఞానోపదేశం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నట్లు ఇందులో తెలుస్తుంది.

---

199. సీ||

వత్స! యాత్మానాత్మ పరమాత్మ తత్త్వంబు, వివరింతు వినుము వివేకమలర

ననఘ ! మహాకాశ మని తదవచ్ఛిన్న, మని ప్రతిబింబాఖ్య మనియునభ మొ

కండె జలాశయ గతిఁ త్రివిధంబయ్యె, నెటు లట్లఖండమై యేకమైన

పరతత్త్వమే బుద్ధ్యవచ్ఛిన్న బింబాఖ్య, తత్త్వంబు లెనయఁద్రి త్వమునఁదోఁచెఁ

తివిరి సాభాసబుద్ధిక ర్తృత్వజీన,

భావములఁ దెల్విలేమి విభ్రాంతులైన

జడు లవిచ్ఛిన్నుఁడవికారి సాక్షియౌప,

రాత్ము నందిడుదురు పర మందలేరు

తాత్పర్యము:

"వత్సా! ఆత్మ, అనాత్మ, పరమాత్మల తత్వాన్ని వివరిస్తాను. వివేకంతో విను. పరిశుద్ధమైన ఆకాశం ఒకటే అయినప్పటికీ, అది మహాకాశం, ఘటాకాశం (కుండలోని ఆకాశం), జలాకాశం (నీటిలోని ప్రతిబింబం) అని మూడు రకాలుగా కనిపిస్తుంది. అలాగే, ఖండం లేని, ఒకే అయిన పరమాత్మ కూడా బుద్ధిలో ప్రవేశించి, ప్రతిబింబ రూపంలో మూడుగా కనిపిస్తాడు. ఈ భ్రమలో పడి తెలివిలేని మూర్ఖులు, పరమాత్మను కర్తగా, జీవుడిగా భావిస్తారు. ఆ పరమాత్మ అవిభాజ్యుడు, మార్పులేనివాడు, సాక్షి మాత్రమే."

విశేషములు:

ఈ పద్యం వేదాంతంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఆకాశం, దాని ప్రతిబింబాల పోలికతో ఆత్మ, పరమాత్మల మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. పరమాత్మ ఒకటే, కానీ బుద్ధి వంటి ఉపాధుల వల్ల జీవుడిగా కనిపిస్తాడని చెబుతుంది.

---

200. క॥

సన్నుతమతి; యాభాసం, బన్న మృషాకల యవిద్య కదికార్య మవి

చ్ఛిన్నంబు బ్రహ్మమది వి, చ్ఛిన్నంబనుటే వికల్ప శీలంబెపుడు౯

తాత్పర్యము:

"ఓ ప్రశంసనీయమైన మనసు కలవాడా! ఆభాసం (ప్రతిబింబం) అనేది అబద్ధం, అది అవిద్య వల్ల కలిగినది. బ్రహ్మం అవిభాజ్యం. దాన్ని విభజించవచ్చు అనడం తప్పు ఆలోచన."

విశేషములు:

ఈ పద్యం జీవుడు, బ్రహ్మం ఒకటే అని చెబుతుంది. జీవుడు అనే భావన అవిద్య వల్ల కలిగిన భ్రమ మాత్రమేనని, బ్రహ్మం ఎల్లప్పుడూ అవిభాజ్యంగా ఉంటుందని వివరిస్తుంది