బాలకాండ 201 - 250 పద్యాలు

 

బాలకాండ 201 - 250 పద్యాలు

201. తే॥

బోధఘన; యనవచ్ఛిన్న పూర్ణమైన, బ్రహ్మతత్త్వంబుతోనేక భావమిట్లు

తత్త్వమస్యాది శ్రుతి దెల్పుఁ తత్త్వవిదులు, గందురౌపాధిక స్వాత్మ కలన నెపుడు

తాత్పర్యము:

"ఓ గొప్ప జ్ఞానం కలవాడా! 'తత్త్వమసి' వంటి వేద వాక్యాలు అవిభాజ్యమైన, పరిపూర్ణమైన బ్రహ్మతత్త్వంతో ఐక్యతను చెబుతాయి. జ్ఞానులు ఈ ఉపాధుల వల్ల కలిగిన ఆత్మను ఎప్పుడూ చూస్తూ ఉంటారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో తత్త్వమసి (అది నువ్వే) వంటి మహావాక్యాల ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తారు. ఈ వాక్యాల ద్వారానే జీవాత్మ, పరమాత్మ ఐక్యతను తెలుసుకోవచ్చని చెబుతారు.

---

202. ఆ||

ఐక్యబోధ మెప్పు డాత్మ పరాత్ముల, కౌప నిషదశక్తి నమరు నపుడె

చెడు నవిద్య దాని చేయు కార్యములతో, సంశయంబు వలదు చారుచరిత

తాత్పర్యము:

"ఓ మంచి నడవడిక కలవాడా! ఆత్మ, పరమాత్మల ఐక్యత గురించి ఉపనిషత్తుల శక్తితో తెలుసుకున్నప్పుడు, అవిద్య దాని కార్యాలతో సహా నశిస్తుంది. ఈ విషయంలో ఎటువంటి సందేహం వద్దు."

విశేషములు:

ఉపనిషత్తుల జ్ఞానం వల్ల అజ్ఞానం, దాని వల్ల కలిగే కర్మలు నశిస్తాయని ఈ పద్యం చెబుతుంది. ఇది మోక్షానికి ఉన్న ఏకైక మార్గమని తెలియజేస్తుంది.

---

203. తే॥

పరఁగ దీని నెఱింగి మద్భావమెనయఁ, గందు రెలమి మద్భక్తులు గానివారు

శాస్త్రగ ర్తములంబడి సన్న లేక, చెడుదురు జనుశ్శతంబులఁ జెంది చెంది

తాత్పర్యము:

"నా భక్తులు ఈ విషయాన్ని తెలుసుకుని నాతో ఐక్యమవుతారు. నా భక్తులు కానివారు శాస్త్రాలనే గుంటల్లో పడి, దారి తెలియక వందల జన్మలు ఎత్తి నశించిపోతారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో భక్తి మార్గం యొక్క గొప్పదనాన్ని, జ్ఞాన మార్గం యొక్క కష్టాన్ని వివరిస్తున్నారు. జ్ఞానాన్ని నేరుగా గ్రహించలేనివారు శాస్త్రాలను అన్వేషించి, భ్రమలో పడిపోతారని చెబుతారు.

---

204. క॥

నాకై నేనె యొసంగితిఁ, గైకొను మిది యింద్ర పదము కన్న నధికమే

ప్రాకృతుల కిడకు భక్తులు, గా కర్హులుగారు శఠులు కపికుల ముఖ్యా

తాత్పర్యము:

"ఓ వానర వంశంలో గొప్పవాడా! ఈ జ్ఞానాన్ని నాకోసమే నేను నీకు ఇస్తున్నాను. ఇది ఇంద్ర పదవి కంటే కూడా గొప్పది. దీనిని సాధారణ మానవులకు, భక్తులు కానివారికి, మోసగాళ్ళకు ఇవ్వకు, ఎందుకంటే వారు దీనికి అర్హులు కారు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో రాముడు ఈ జ్ఞానం యొక్క ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతాడు. ఇది ఇంద్ర పదవి కంటే గొప్పది అని చెప్పడం ద్వారా దీని విలువను తెలియజేస్తాడు. అంతేకాక, ఈ జ్ఞానాన్ని అర్హత లేనివారికి ఇవ్వవద్దని చెబుతాడు.

---

205. క॥

అని రాముఁ డెఱింగించిన, విని వాయుసుతుండు యోగ విలసన మెసఁగ ౯

గనె బ్రహ్మతత్త్వమటఁ చి, ద్ఘనుఁడై లోకములఁ బ్రథితి గాంచె లతాంగీ

తాత్పర్యము:

"ఓ లతాంగీ (పొడవైన శరీరం కలదానా - పార్వతీ)! రాముడు ఈ విధంగా చెప్పగా, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు యోగశక్తితో బ్రహ్మతత్త్వాన్ని గ్రహించి, జ్ఞానమూర్తిగా లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శివుడు హనుమంతుడికి ఈ జ్ఞానం ఎంత ఉపయోగపడిందో వివరిస్తాడు. హనుమంతుడు ఈ జ్ఞానంతో చిద్ఘనుడు (జ్ఞానమూర్తి) అయి, లోకంలో ప్రసిద్ధి పొందాడు అని చెబుతాడు.

---

206. క॥

శ్రీరామ హృదయ మిది సు,మ్మో రామామణి! రహస్య మురుసంసారో

త్తారకము వేదసారం, బారూఢిఁదలంపు దీని ననవరతమెద౯

తాత్పర్యము:

"ఓ రామామణి (పార్వతీ)! ఇదే శ్రీరామ హృదయం. ఇది చాలా రహస్యమైనది, సంసారాన్ని దాటించేది, వేదాలకు సారం. దీనిని ఎప్పుడూ నీ మనసులో స్థిరంగా ఉంచుకో."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శివుడు తాను చెప్పిన ఉపదేశాన్ని శ్రీరామ హృదయం అని పిలుస్తాడు. ఇది సంసార సాగరాన్ని దాటించేది అని, వేదాల సారమని చెప్పడం ద్వారా ఈ జ్ఞానం యొక్క గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తాడు.

---

207. మ॥

బలుదోసమ్ము లొనర్చి దుర్భవములం బాట్లింది యేపున్నె మో

వెలయన్నాటి కొకప్పుడేని దృఢమౌ విజ్ఞాన మొప్పన్ని జా

విలభావంబుఁ దొఱంగి దీని మదిభా వింపంగ నాలో విని

ర్మలుఁడై కాంచు నతండు బ్రహ్మపద సామ్రాజ్యంబుఁ బూజ్యాకృతీ

తాత్పర్యము:

"చాలా పాపాలు చేసి దుర్భరమైన జన్మలు పొందినవాడు కూడా, ఏ పుణ్యం వల్లనో ఒకసారి దృఢమైన జ్ఞానంతో ఈ ఉపదేశాన్ని మనసులో భావిస్తే, స్వచ్ఛమైన మనసుతో బ్రహ్మపద సామ్రాజ్యాన్ని పొందుతాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం జ్ఞాన మహిమను చెబుతుంది. ఎన్ని పాపాలు చేసినా, ఈ జ్ఞానాన్ని ఒక్కసారి మనసులో నిలుపుకుంటే చాలు, బ్రహ్మపదాన్ని పొందవచ్చని తెలియజేస్తుంది. ఇది ఈ ఉపదేశం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.

---

208. క॥

అని సర్వజ్ఞుఁడు దెలిపిన, విని జగదంబిక ప్రమోద వివశయగుచు నేఁ

గనఁగంటి సద్రహస్యం, బసఘా ! కృతకృత్యనైతి నమలత తన రె౯

తాత్పర్యము:

"సర్వజ్ఞుడైన శివుడు ఈ విధంగా చెప్పగా, జగదంబిక అయిన పార్వతి ఆనందంతో నిండిపోయి, 'ఓ పాపం లేనివాడా! నేను ఈ గొప్ప రహస్యాన్ని చూశాను. ధన్యురాలినయ్యాను. నా మనసు స్వచ్ఛంగా మారింది' అని చెప్పింది."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో పార్వతి జ్ఞాన ప్రాప్తి తర్వాత కలిగిన అనుభవాన్ని వివరిస్తుంది. ఆమె మనసులో ఉన్న సందేహాలు తొలగి, ఆమె స్వచ్ఛంగా, కృతకృత్యురాలిగా భావించుకుంటుంది.

---

209. శా॥

ఆనందాంబుధి నోలలార్చి రుచిరం బై కర్ణపూరంబు నై

తేనెల్చిల్కెడు పల్కు పల్కి ధృతియు త్సేకింపఁగాఁజేసి చి

ద్భానుస్ఫూర్తిఁ త మంబెడల్చి హృదయా బ్జంబట్లు విప్పార స్వా

త్మానాత్మస్థితిఁ దెల్పఁగా నొరులకౌ నా? దేవ సర్వేశ్వరా

తాత్పర్యము:

"ఓ సర్వేశ్వరా! ఆనందమనే సముద్రంలో ముంచి, చెవికి కర్ణభూషణం లాగా, తేనెలు కురిపించే మాటలు పలికి, ధైర్యాన్ని పెంచి, జ్ఞాన సూర్యుడిలా చీకటిని తొలగించి, నా హృదయ కమలాన్ని వికసింపజేసి, ఆత్మ, అనాత్మ స్థితిని వివరించడం నీకే సాధ్యం. ఇతరులకు కాదు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో పార్వతి శివుడిని సద్గురువుగా పొగుడుతుంది. ఈ జ్ఞానం ఎంత ఆనందాన్ని ఇచ్చిందో, చీకటిని తొలగించి హృదయాన్ని ఎలా వికసింపజేసిందో వివరిస్తుంది. ఈ జ్ఞానబోధ శివుడికి మాత్రమే సాధ్యమని ఆమె చెబుతుంది.

---

210. ఉ॥

తావక సత్కృపా గరిమఁ దారక తత్త్వ మహత్త్వమెల్ల సం

భావితమయ్యె నామది శుభం బొదవె౯రఘురామమూర్తియై

శ్రీవనితావిభుం డవత రించుట మున్నుగఁ దచ్చరిత్రమో

దేవ; మదీయకర్ణములఁ దీయదనం బెనయింప నింపవే

తాత్పర్యము:

"ఓ దేవా! నీ గొప్ప దయ వల్ల తారక బ్రహ్మ తత్త్వం మొత్తం నాకు అర్థమైంది. నా మనసులో శుభం కలిగింది. ఇప్పుడు లక్ష్మీదేవి భర్త అయిన రాముడు అవతరించడం మొదలుకొని ఆయన చరిత్రను నా చెవులకు తియ్యదనాన్ని కలిగేలా చెప్పవా?"

విశేషములు:

ఈ పద్యం పార్వతి యొక్క తదుపరి కోరికను చెబుతుంది. ఆమె జ్ఞానబోధ తర్వాత రాముడి కథ వినడానికి ఆసక్తి చూపుతుంది. తారక తత్త్వం అర్థమైన తర్వాత, దానిని సజీవంగా చూడాలనే కోరిక ఆమెలో కలిగింది.

---

211. తే॥

రాముఁడన నల యాదినారాయణుం డ, నంగ వేర్వేఱ మదిఁ దలపంగనేల

దైవరాయ; మహాత్మ; యాతండితండు, నిఖిలజగ దేకమూర్తినౌ నీవకావె

తాత్పర్యము:

"ఓ దైవరాయా! మహాత్మా! రాముడు అంటే ఆది నారాయణుడు అని, ఇద్దరూ వేర్వేరు అని ఎందుకు అనుకోవాలి? ఈ రాముడు, ఆ నారాయణుడు, అన్ని లోకాలకు ఒకే ఒక మూర్తి అయిన నువ్వు ఒక్కరే కదా?"

విశేషములు:

ఈ పద్యం శివుడు, రాముడు, నారాయణుడు ఒక్కరే అని పార్వతి దేవి చెప్పడం ద్వారా అభేద భావనను సూచిస్తుంది. జ్ఞానం పొందిన తర్వాత ఆమెలో ద్వైత భావన పోయి, అద్వైత భావన కలిగినట్లు తెలుస్తుంది.

---

212. క॥

అని భక్తివినయములు పెనఁ, గొనఁ దను వేఁడుకొనుచున్న కుధరేశ్వరనం

దన పలుకు లమృతధారల, కనురూపములైన మెచ్చి హరుఁ డిట్లనియె౯

తాత్పర్యము:

"భక్తి, వినయం కలగలిపి తనను వేడుకుంటున్న పర్వతరాజు కుమార్తె (పార్వతి) మాటలు అమృతం లాగా ఉన్నాయని మెచ్చుకుని శివుడు ఇలా అన్నాడు."

విశేషములు:

ఈ పద్యం పార్వతి దేవి జ్ఞానబోధ తర్వాత ఆమె మాటల్లో వచ్చిన మార్పును వివరిస్తుంది. ఆమె మాటలు అమృతం లాగా ఉన్నాయని శివుడు మెచ్చుకోవడం, శిష్యుడి యొక్క ఉన్నతిని చూసి గురువు సంతోషించడాన్ని సూచిస్తుంది.

---

213. తే॥

చెలువ; బ్రహ్మాదులకునేనిఁ దెలియరాని,

పరము గుహ్యతమమునైన బ్రహ్మతత్త్వ

మలవడియె నీ కయారే! య నర్ఘ్య రత్న

మునకు శుభ సౌరభభరంబు మొన సెననఁగ.

తాత్పర్యము:

"ఓ సుందరి! బ్రహ్మాదులకు కూడా తెలియని, అత్యంత రహస్యమైన బ్రహ్మతత్త్వం నీకు లభించింది. ఇది విలువైన రత్నానికి మంచి సువాసన అందినట్లుగా ఉంది."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శివుడు పార్వతికి కలిగిన జ్ఞానం ఎంత గొప్పదో చెబుతాడు. ఇది బ్రహ్మాదులకు కూడా తెలియనిది అని, ఇది అత్యంత అరుదైనది అని విలువైన రత్నానికి సువాసన అనే పోలికతో చెబుతాడు.

---

214. క॥

తరుణీ ! నను నీచే నా, దరమున నొనరింపబడిన దానవరిపుస

చ్చరిత ప్రార్థన మానం, దరసాంబుధి నోలలార్చెఁ దరమె నుతింప౯

తాత్పర్యము:

"ఓ తరుణీ! నీవు ఆదరంతో నన్ను దానవులకు శత్రువైన రాముడి మంచి చరిత్ర చెప్పమని కోరడం, నా మనసును ఆనంద సముద్రంలో ముంచింది. దానిని నేను వర్ణించలేను."

విశేషములు:

శివుడు రాముడి కథ చెప్పడానికి ఎంత సంతోషంగా ఉన్నాడో ఈ పద్యం చెబుతుంది. భక్తుడు భగవంతుడి కథను అడిగితే, ఆ భగవంతుడికి ఎంత ఆనందం కలుగుతుందో దీని ద్వారా తెలుస్తుంది.

---

215. తే॥

విబుధు లొకపరి రుచిచూచి విడిచినట్టి ,

యమృతమటు లుండనిమ్ము నిత్యమ్ముఁ గ్రోల

సారెసారెకు రుచి సవిస్తార మగును

రామ చరితామృతము శైల రాజతనయా

తాత్పర్యము:

"ఓ పర్వతరాజ పుత్రికా! పండితులు ఒక్కసారి రుచి చూసి వదిలేసిన అమృతాన్ని వదిలేయ్. రాముడి చరిత్ర అనే అమృతం ఎప్పుడూ తాగినా, దాని రుచి పెరుగుతూనే ఉంటుంది."

విశేషములు:

రాముడి కథా అమృతం యొక్క గొప్పదనాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. అమృతం ఒక్కసారి తాగితే సరిపోతుంది, కానీ రాముడి కథ ఎన్నిసార్లు విన్నా, దాని రుచి, జ్ఞానం పెరుగుతూనే ఉంటుందని చెబుతాడు.

---

216. క॥

వినవే వినిచెద నిక్కథ, ననవే మది రామనామ మనవరతముఁ గై

కొనవే బ్రహ్మానందము, ఘనవేణీ; వికచహల్ల కలసత్పాణీ

తాత్పర్యము:

"ఓ పెద్ద జడ కలదానా! వికసించిన తామరల వంటి చేతులు కలదానా! విను, ఈ కథను చెబుతాను. మనసులో ఎప్పుడూ రామ నామం జపించు. బ్రహ్మానందాన్ని పొందు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో శివుడు రామకథను చెప్పడానికి సిద్ధపడుతూ, నామస్మరణ యొక్క ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తాడు. నామస్మరణ ద్వారా బ్రహ్మానందాన్ని పొందవచ్చని చెబుతాడు.

---

217. వ॥

అని యివ్విధంబున నెయ్యంబుదొలఁక నయ్యలికలో చనుం డమృతంబు చిలుకు పలుకుల నక్కలకంఠకంఠి హృదయారవిందంబునం దమందానంద రససాగరంబు వెల్లి విరియించి విరించి నందన ప్రముఖనిఖిలమునిపుంగవ జేగీయమానరఘునందన కల్యాణగాధాకథన ప్రవణతాప్రబోధ్యమాన మానస సారసుండై యిట్లనియె.

తాత్పర్యము:

"ఈ విధంగా ప్రేమతో ఆ శివుడు అమృతం కురిపించే మాటలతో ఆ కోకిల కంఠం కల పార్వతి మనసు అనే కమలంలో గొప్ప ఆనంద సాగరాన్ని నింపి, బ్రహ్మ కుమారులైన మునులచే కీర్తింపబడుతున్న రాముడి కల్యాణ కథను చెప్పడానికి సిద్ధమైన మనసుతో ఇలా అన్నాడు."

విశేషములు:

ఈ వచనం శివుడి మనసులో ఉన్న ఆనందాన్ని, ఆయన రామకథను చెప్పడానికి సిద్ధపడిన విధానాన్ని వివరిస్తుంది. శివుడు రాముడిని ఎంతగా ప్రేమిస్తాడో ఇది తెలియజేస్తుంది.

---

218. మ॥

తరలాక్షీ; విను రావణాదిఖల దైత్యశ్రేణుల న్మోవలే

క, రసానీరజ పత్రనేత్ర మొదవై కంజాసనున్వేఁడ ని

ర్జరులున్మౌనులు వెంటరా నరిగి రాజ త్తత్పదాబ్జద్వయి౯

శిర మెంతేనియుఁ జేర్చి మ్రొక్కి జలరా శీభూత బాష్పాలియై

తాత్పర్యము:

"ఓ చంచలమైన కళ్ళు కలదానా (పార్వతీ)! విను. రావణుడు వంటి దుర్మార్గులైన రాక్షసులను మోయలేక, భూదేవి తామరపువ్వుల వంటి కళ్ళు కలది (లక్ష్మి) తో కలిసి బ్రహ్మదేవుడిని ప్రార్థించడానికి దేవతలు, మునులతో కలిసి వెళ్ళింది. వెళ్ళి ఆయన అందమైన పాదపద్మాలపై తల వంచి నమస్కరించి, కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో."

విశేషములు:

ఈ పద్యం రామాయణ కథా ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది. భూదేవి రాక్షసుల బాధలు తట్టుకోలేక బ్రహ్మదేవుడిని ఎలా వేడుకుందో వివరిస్తుంది.

---

219. చ||

శరణు తపస్విపాలన విశారద; శారదచంద్రిక ద్యశా

శరణు లసత్ప్రజావన విచారణ;చారణభావనావశా

శరణు సురేంద్రవంద్య పద సారస ; సారస బాంధవ ప్రభా

శరణు త్రయీశిరఃకుముద శార్వర; శార్వరలోకదుర్లభా

తాత్పర్యము:

"శరణు (శరణు)! తపస్సు చేసేవారిని పాలించడంలో గొప్పవాడా! శరత్కాలపు వెన్నెలలా ప్రకాశించేవాడా! శరణు! మంచి ప్రజలను పాలించడంలో ఆలోచన కలవాడా! చారణులచే (గాయకులు) భావన చేయబడేవాడా! శరణు! ఇంద్రుడు కూడా నమస్కరించే పాదపద్మాలు కలవాడా! సూర్యుడిలా ప్రకాశించేవాడా! శరణు! వేదాలలోని కమలాలకు వెన్నెలలాంటివాడా! రాత్రి సమయంలో (చీకటిలో) ఉండేవారికి దొరకనివాడా!"

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో భూదేవి బ్రహ్మదేవుడిని అనేక నామాలతో స్తుతిస్తుంది. ప్రతిపాదంలో 'శరణు' అని చెప్పడం ద్వారా ఆమె యొక్క శరణాగతిని, వినయాన్ని తెలుపుతుంది.

---

220. తే॥

భద్రమూర్తీ; సరస్వతీ ప్రాణనాధ, వివిధ విద్యావతారవి విక్తహృదయ

సద్గుణైకాశ్రయ దయాప్రసన్ననయన, యుత చరాచర సర్జనో ద్యోగనిపుణ

తాత్పర్యము:

"శుభమూర్తీ! సరస్వతీదేవి భర్తా! వివిధ విద్యలకు అధిపతి, స్వచ్ఛమైన మనసు కలవాడా! మంచి గుణాలకు ఒకే ఒక ఆశ్రయం, దయతో నిండిన కళ్ళు కలవాడా! చరాచర సృష్టిని చేయడంలో నిపుణుడా!"

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడిని ఆయన గుణాలతో వర్ణిస్తుంది. సరస్వతీ ప్రాణనాథుడు అని, వివిధ విద్యలకు అధిపతి అని చెప్పడం ద్వారా ఆయన సృష్టికర్తగా, జ్ఞానానికి అధిపతిగా ఉన్న గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.

---

221. సీ||

నిజచిత్తభూమిమై నిగ్గునొండెడలేక, యనురక్తి సద్భావ మవధరింప

మోము తెల్విప్రభావ ముఁ గలాసమగ్రమై, సర్వతోముఖజలక్ష్యతఁ బొసంగ

బలుకుఁగన్నె యసంపుఁ జెలియొక్కరూపున, స్వరసజ్ఞ మహనీయ సరణి నిలువ

వరగుణమ్రదిమ గర్భము సుకల్యాణమై, నవనీతవర్ణ్యత సవరణఁగన

భక్తపరత సొబగు సౌమ్య భావ మఖిల

సృష్టి వివృతి విలాసవి శేష మగ్ర్య

ధర్మ మమలత్వ మీశ్వరత్వమ్ము నొలయ

వెలయు దొర నిన్నుఁబొగడ నా కలవియగునె

తాత్పర్యము:

"నీ మనసు భూమిలో ఒకే ఒక్క స్థానంలో నిలిచి, ప్రేమతో మంచి భావాలను గ్రహిస్తుంది. నీ ముఖం జ్ఞాన ప్రభావంతో, కళలతో నిండి, అన్ని వైపులా నీటి ప్రవాహంలాగా ఉంటుంది. నీ మాటలనే యువతి ఒకే రూపంలో, రసజ్ఞులకు గొప్ప మార్గంగా నిలుస్తుంది. నీ గొప్ప గుణాల సున్నితత్వం శుభమై, కొత్తగా వర్ణించడానికి వీలవుతుంది. భక్తుల పట్ల నీకు ఉన్న శ్రద్ధ, సౌమ్యమైన భావం, సృష్టి యొక్క వివరణలో నీ గొప్పతనం, ధర్మం, స్వచ్ఛత, ఈశ్వరత్వం ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇలాంటి గొప్పవాడివైన నిన్ను పొగడడం నాకు సాధ్యమా?"

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడిని వర్ణించడానికి భూదేవి అక్షరాలను, భావాలను ఉపయోగించుకుంటుంది. ఆయన మనసు, ముఖం, మాటలు, గుణాలు, ఈశ్వరత్వాలను కీర్తించి, ఆయనను పొగడడం తనవల్ల కాదని వినయంగా చెబుతుంది.

---

222. తే॥

పాలమున్నీటిపట్టిఁ జేపట్టినట్టి, మేటిదొర బొడ్డుదమ్మి జన్మించి మించు

వెల్లదామరగద్దియ వెలసి ముజ్జ, గంబు లెక్కుడు దయనేలు కన్నతండ్రి

తాత్పర్యము:

"పాల సముద్రం కుమార్తె అయిన లక్ష్మీదేవిని భార్యగా చేసుకున్న గొప్పవాడైన విష్ణువు బొడ్డు నుండి పుట్టి, తెల్ల తామర పువ్వు సింహాసనంపై కూర్చుని, మూడు లోకాలను గొప్ప దయతో పాలించే తండ్రీ!"

విశేషములు:

ఈ పద్యం బ్రహ్మదేవుడి జన్మ వృత్తాంతాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన విష్ణువు బొడ్డు నుండి వచ్చినవాడని, మూడు లోకాలను పాలించే తండ్రి వంటివాడని చెబుతుంది.

---

223. మత్త||

నిక్కఁపుంజగా మిక్కగా నెఱి నిల్చి యెక్కటి తెల్వి పెం

పెక్కఁ జక్కటి మేటితాపసు లెల్ల మేలిమఱుంగుల౯

జొక్కి తెల్పఁగఁ దొల్లివిద్దెల జోటులౌనన ధర్మువం

దెక్కుడై మనుప్రొద్దునెన్నుదు రెక్కఁగూర్చెడి వేలుపా

తాత్పర్యము:

"నిజమైన జ్ఞానం, గొప్ప పవిత్రతతో నిలిచి, అద్వితీయమైన జ్ఞానంతో, గొప్ప జ్ఞానులందరూ రహస్యంగా ధ్యానం చేసేటట్లు, విద్యలకు ఆధారమైనవాడా! ధర్మానికి అధిపతిగా ప్రకాశించేవాడా! నిన్ను అందరూ ఎల్లప్పుడూ పూజిస్తారు. నీవే కదా గొప్ప వేల్పు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడిని జ్ఞానానికి, ధర్మానికి అధిపతిగా కీర్తిస్తుంది. ఆయనను గొప్ప తాపసులు రహస్యంగా ధ్యానిస్తారని చెప్పడం ద్వారా ఆయన గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.

---

224. క॥

వెలిపక్కి జక్కినెక్కెడు, తొలిదేవర; నీకు మ్రొక్కు దోసము లడఁపం

గల జేజే; నతి నీకం, జలి పాఱుఁ దపసులఁగన్న చక్కనియన్నా.

తాత్పర్యము:

"తెల్లని హంసను వాహనంగా చేసుకున్న తొలి దేవా! పాపాలను పోగొట్టగల దేవా! తపస్సు చేసేవారికి మార్గదర్శి అయిన ఓ అన్నయ్యా! నీకు నా నమస్కారాలు, నేను నీకు అంజలి ఘటిస్తున్నాను."

విశేషములు:

బ్రహ్మదేవుడి వాహనం హంస అని, ఆయన పాపాలను తొలగించగలడని ఈ పద్యం చెబుతుంది. భూదేవి ఆయనను అన్నయ్య అని పిలవడం ఆమె వినయాన్ని సూచిస్తుంది.

---

225. శా॥

జేజే వెట్టెద గట్లచట్టుపలఁ జే చేఁజెక్కి పేరెక్కెనే

జేజేయాదొర దొట్టివేల్పులిల జే జేలెల్లరుందారు ము

న్నోజంబై ఁ గనుసన్నఁగాంచుటెడగా నుల్లంబులంగొల్తు రే

తేజాప్రాఁజదువుం దిగమ్మఁగని కీర్తింగన్న నీకెన్నఁడు౯

తాత్పర్యము:

"ఓ దేవా! పర్వతాల గుహల్లో తమ పేరును చెక్కుకుని, గొప్ప కీర్తి పొందిన గొప్ప దేవతలందరూ నీ కనుసన్నతోనే తమ మనసులో నిన్ను పూజిస్తారు. వేదాలను పట్టుకొని గొప్ప కీర్తి పొందిన నీకు ఎప్పటికీ నమస్కారాలు."

విశేషములు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడు ఇతర దేవతలందరి కంటే గొప్పవాడని, వారందరూ ఆయన కనుసన్నతోనే ఉంటారని చెబుతుంది. వేదాలన్నీ ఆయన ఆధీనంలో ఉంటాయని వివరిస్తుంది.

 

---

తోటకము||

పెనుభూతములాదిగఁ బేరిమిము, న్నొనరించి ప్రపంచము నొక్కటఁద

ద్ఘనభారము సౌదలఁ గైకొనఁగా, నను నిల్పినప్రోడవు న్యాయనిధీ 226

తాత్పర్యము:

పెద్దపెద్ద భూతాలను కూడా సృష్టించి, వాటికి బ్రహ్మాండమైన శక్తినిచ్చి, ఈ ప్రపంచాన్ని ఒక్కసారిగా వాటి తలలపై మోసేలా చేసిన గొప్పవాడివి, న్యాయమూర్తివి నీవే.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం భూదేవి విష్ణుమూర్తిని ప్రార్థిస్తున్న సందర్భంలో చెప్పబడింది. తనపై పెరిగిపోయిన భారాన్ని తగ్గించమని వేడుకుంటూ విష్ణువు యొక్క గొప్పదనాన్ని పొగుడుతోంది.

---

వసంతతిలక||

అశాకరీంద్ర కిరి పాహి మహేన కూర్మా

ధీశాదులెప్డు బల మెక్కిడి తోడ్సడంగ౯

లేశంబులేదఱ స లీకృతాఖిలేశా

నీ శాసనం బెడసి నేటికి వింతదో ఁచె౯

227

తాత్పర్యము:

దిగ్గజాలు, పర్వతాలు, ఆదికూర్మం, ఆదిశేషుడు వంటివారు ఎంతో బలం ఉన్నవారైనప్పటికీ, వారి బలం ఏమాత్రం లేనట్లుగా ఈ లోకాన్ని నీవు సృష్టించినా, ఈరోజు నీ ఆజ్ఞను ధిక్కరించి నాకు ఈ కష్టం రావడం వింతగా ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో భూదేవి తన బాధను వ్యక్తం చేస్తుంది. లోకాన్ని మోసేందుకు సృష్టించిన అశ (దిగ్గజాలు), కూర్మం (ఆదికూర్మం) వంటి వాటికంటే కూడా ఎక్కువ భారాన్ని తానొక్కతే మోస్తున్నట్లుగా బాధపడుతోంది. ఈ దుర్మార్గుల భారాన్ని భరించలేకపోతున్నానని, ఇది నీకు వింతగా తోచడంలేదా అని విష్ణుమూర్తిని ప్రశ్నిస్తోంది.

---

క||

మావలనఁగాదు దుర్వహ, మీవిధి చెడగరములెంత యేనిఁ గలంప౯

భావుకమూర్తి; తలంకం, గావలసె నిఁకెద్ది యెట్లు గావలయునొకో

228

తాత్పర్యము:

ఓ కరుణామూర్తీ! ఈ దుష్టుల వల్ల కలిగిన ఈ భారాన్ని మేము భరించలేము. ఇప్పుడు నాకు ఈ కలత కలిగింది. ఇంకేం జరగాలో, ఎలా జరగాలో తెలియడం లేదు.

విశేషాలు:

భూదేవి తనను, తనతోపాటు ఈ భారాన్ని మోస్తున్న దిగ్గజాలను ఉద్దేశిస్తూ "మావలన గాదు" అని చెప్పింది. దుష్టులైన రాక్షసుల వల్ల కలిగిన బాధను తను భరించలేకపోతున్నానని, దీనికి ఏదైనా పరిష్కారం చూపమని విష్ణువును వేడుకుంటోంది.

---

క||

కావవె కల్యాణనిధీ, కావవె జగదుదయ ముఖ్య గతి కారణధీ

కావవె కరుణారసధీ, కావవె దీనావన ప్రకారసదవధీ

229

తాత్పర్యము:

ఓ మంగళకరమైన నిధి వంటివాడా! ఈ లోక సృష్టికి మూలమైనవాడా! కరుణకు నిలయమైనవాడా! దీనులను రక్షించే విధానానికి పరిమితమైనవాడా! దయచేసి మమ్మల్ని రక్షించు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో భూదేవి విష్ణుమూర్తిని ప్రార్థించే తీరు కనిపిస్తుంది. వివిధ విశేషణాలతో ఆయనను సంబోధిస్తూ, తనను రక్షించమని వేడుకుంటోంది. "కావవె" అనే పదాన్ని పదేపదే ఉపయోగించి, తన దీనత్వాన్ని, ఆవేదనను తెలియజేస్తోంది.

---

వ॥

అని యిట్లు పెద్దతడపు గొడవ పేర్మి నడరు గద్గదిక పెల్లున సన్న సెడ వాపోవుచు మున్నాడి తొడవుసిరిఁగన్న చిన్నారి తొడుకుమిన్న రూపున నందంబునుఁ జందంబునుఁ బెరసి మిన్నదనంబు విన్నదనంబు నొండొంటిఁ పెనఁగొనం జేయఁ జెన్నఱి సన్నపడియు వింతవిన్న నువుదోఁ పనున్న యన్నేల కన్నియ గ్రన్న నందనుఁ గన్నవారికి నెన్నఁడేని నెన్న రానిదగు నిద్దంపుటక్కటికంబు వెనుపునం దనతోడి ద నడవడి యగుచుండ గుట్టుసడల బిట్టడలిన—

230

తాత్పర్యము:

అని పైన చెప్పిన విధంగా చాలాసేపు విచారంతో, గద్గద స్వరంతో బాధపడుతూ, మాటలు సరిగా రాకుండా ఏడుస్తూ, తల్లి లాగా ఎల్లప్పుడూ తన ఆభరణమైన సంపదను ధరించి ఉండే భూదేవి, అలంకారం, సౌందర్యం కలిసినట్లు ఉన్న తన శోభ, బాధతో కూడుకున్న ఆమె రూపాన్ని ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకునేలా చేసింది. అందం చెదిరిపోయింది. బాధతో చిక్కిపోయింది. ఒక వింతైన వేదన ఆమెలో కనిపిస్తోంది. ఆమె తన కుమారులను చూసిన తల్లికి కలిగే అంతులేని దయను (అంటే, తనపై ఉండే జీవుల పట్ల) తన స్వభావంగానే కలిగి ఉన్నా, ఆ రహస్యం బయటపడేలా తీవ్రంగా బాధపడింది.

విశేషాలు:

ఈ వచనంలో భూదేవి యొక్క బాధాకరమైన స్థితిని కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు. ఆమెకు బాధ కలిగినప్పటికీ, ఆమె తన అందాన్ని కోల్పోలేదనీ, కానీ ఆమె రూపం బాధతో కలిసిపోయిందనీ వర్ణించడం కవి యొక్క గొప్పతనం. తనలోని వేదన బయటపడకుండా చూసుకునే భూదేవి, ఈసారి భరించలేక తన ఆవేదనను వ్యక్తపరిచిందని కవి వివరించారు.

---

విని వనజగర్భుఁ డమ్మే, దీని యుమ్మలికమ్మెఱింగి తేఁకువ నద్దే

విని సురలందోడ్కొని ప, ద్మనయనుఁగన దుగ్ధవార్ధి దరిఁజేరి వెస౯

231

తాత్పర్యము:

భూదేవి యొక్క బాధను విన్న బ్రహ్మదేవుడు, ఆమె దుఃఖాన్ని అర్థం చేసుకుని, ధైర్యంతో ఆ దేవతను (భూదేవి) మరియు ఇతర దేవతలను వెంటబెట్టుకుని పద్మనేత్రుడైన విష్ణువును దర్శించడానికి పాల సముద్రం వద్దకు వేగంగా వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు కూడా ఈ సమస్యకు విష్ణుమూర్తే పరిష్కారమని భావించాడు. ఈ పద్యం దేవతలు విష్ణువును ప్రార్థించడానికి పాల సముద్రం వద్దకు వెళ్ళిన సందర్భాన్ని వివరిస్తుంది.

---

మ||

కనుదమ్ముల్ముకుళింపఁజేసి మదిలోఁ గంజాక్ష విశ్వాత్ము నే

ర్పునఁ గీలించి ధృతిప్రయుక్తిఁబవను న్బోనీక బంధించి యా

నన పద్మావలిహంస తేజమున నం దంబంద నారాయణా

య నమస్తే పరమాత్మనే యనుచు ధ్యానారూఢి బెంపొందుచు౯

232

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మదేవుడు తన కళ్ళు మూసుకుని, మనసులో పద్మాక్షుడైన విశ్వాత్ముని చక్కగా స్థిరపరచి, ధైర్యంతో ప్రాణవాయువును బయటకు పోకుండా బంధించి, ముఖపద్మం ద్వారా వెలువడే హంస తేజస్సుతో అందంగా కనిపించేలా, "నారాయణాయ నమస్తే పరమాత్మనే" అని జపిస్తూ, ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం బ్రహ్మదేవుని ధ్యాన పద్ధతిని వర్ణిస్తుంది. యోగసాధనలో ప్రాణాయామం, ధ్యానం యొక్క గొప్పతనాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మదేవుడు తన మనసును, ప్రాణాన్ని ఏకాగ్రం చేసి విష్ణువును ధ్యానించాడని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

వసంత తిలక॥

ఆనంద బాష్పకణి కాంచితలో చనుండై

వ్యానద్ధ దద్గదికుఁ డై హరినా ప్రజేశుం

డానమ్ర వేదవచ నాగమ సంస్తవంబు

ల్జానై రహింప విమ లస్థితిఁ బ్రస్తుతింప౯

233

తాత్పర్యము:

ఆనందంతో కళ్ళల్లో నీళ్ళు నిండి, గద్గద స్వరంతో ఉన్న ఆ ప్రజాపతి (బ్రహ్మ), వేదాల, ఆగమ శాస్త్రాల స్తుతులతో, విష్ణుమూర్తిని స్వచ్ఛమైన మనసుతో కీర్తించాడు.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు విష్ణువును స్తుతిస్తున్న తీరును ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. భక్తి తత్పరత ఎంతగా ఉందంటే, ఆనందంతో కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి, గద్గద స్వరంతో మాటలు పలికాయి. వేదాలు, ఆగమాలు చెప్పిన పద్ధతిలో ఆయన స్తుతించాడు.

---

సీ||

శతకోటి భాస్కర ద్యుతులమిటారించు, ఘనకిరీటము మస్త కమున వెలయఁ

గ్రొక్కారు మొయిలుఁ బైకొనుబల్మెఱుంగునాఁ, బసిఁడిసాలువు మేన మిసిమిఁ జెందఁ

మున్నీటికన్నె కె మ్మోవిచేద్విగుణింపఁ, బడెదుక్రొంజిగిఁగౌస్తు భమెదమెఱయఁ

దనుకాంతిఝరమునందు నయనముఖనాభి, హస్తాంఘ్రికమలము లందగింప

హాసరుచులు తమము దెస లంటఁదఱుమఁ

గెలన సనకాది యోగీంద్రు లెలమిఁ గొలువఁ

జిలువదిండిహుమాయిపైఁ జెలంగి శేష

శాయి చతురాస్యు నెదుట సాక్షాత్కరించె

234

తాత్పర్యము:

వంద కోట్ల సూర్యుల కాంతితో మెరిసిపోయే గొప్ప కిరీటం తలపై ఉండగా, నల్లని మేఘంపై మెరిసే మెరుపులా పసుపు రంగు వస్త్రం శరీరంపై మెరుస్తుండగా, సముద్రపు లక్ష్మి యొక్క పెదవుల కాంతితో రెట్టింపు అయిన కాంతిగల కౌస్తుభమణి హృదయంపై వెలుగుతుండగా, తన శరీరపు కాంతి ప్రవాహంలో కళ్ళు, ముఖం, నాభి, చేతులు, పాదాలు అనే కమలాలు (పద్మాలు) అందంగా కనిపించగా, చిరునవ్వుల కాంతి చీకటిని అన్ని దిశలా తరిమేస్తూ ఉండగా, పక్కనే సనక, సనంద, సనత్కుమారుడు వంటి యోగీంద్రులు సేవించుచుండగా, శేషపాన్పుపై పడుకునే ఆ విష్ణుమూర్తి, గరుడ వాహనంపై ఆసీనుడై బ్రహ్మదేవుని ఎదుట సాక్షాత్కరించాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం విష్ణుమూర్తి యొక్క దివ్యరూపాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లుగా వర్ణిస్తుంది. ఆయన కిరీటం, పీతాంబరం (పసుపు రంగు వస్త్రం), కౌస్తుభమణి, అవయవాల అందం, సేవించే సనకాదులు, వాహనమైన గరుడ పక్షి వంటి వాటిని వివరిస్తుంది. ఈ వర్ణన ద్వారా కవి విష్ణుమూర్తి యొక్క మహిమను, ఆయన గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తున్నారు.

---

సీ॥

చిద్ఘన స్ఫూర్తియో శృంగారపూర్తియో, మైమాఱుహ త్తిల్ల మలయువాని

సౌజన్యస త్వమో చంద్రమ స్తత్వమో, మోముతావుననిల్వ మురియువాని

శమదమార్థమ్ములో శంఖచక్రమ్ములో, కరయుగమ్మునమించఁ గాంచువాని

స్వనివిష్టలీలయో సద్వనమాలయో, గుణలక్ష్మినెదఁగూర్ప గులుకువాని

మఱియు బాహ్యాంతరమ్ముల మహితమూర్తి

కలన నొక్కండుగానిండి క్రాలు దివ్య

ధామపుంజమ్ము నమ్మేటి దైవతమ్ము

నలువ గనెమ్రోల సబ్రమ్ము మొలువబాల

235

తాత్పర్యము:

ఆ దైవం, కేవలం జ్ఞానమూర్తో లేక శృంగార మూర్తో అని సందేహం కలిగేలా, తన శరీరాన్ని తానే తాకాలని తపన పడుతున్నట్లుగా ఉన్నవాడు. తన ముఖం యొక్క సౌరభంలో సౌజన్యం, సత్యం అనేవి చంద్రుడిలా నిలిచి, అతడిని ఆనందపరుస్తున్నాయో అనిపించేలా ఉన్నవాడు. చేతుల్లో శంఖ చక్రాలు ఉన్నాయా లేక శమ, దమ అనే అర్థాలు ఉన్నాయా అనిపించేలా ఉన్నవాడు. ఆత్మ సౌందర్యం అతని లీలయా, లేక గొప్ప వనమాలా అనిపించేలా, గుణాలను తన హృదయంలో పెట్టుకుని ఆనందిస్తున్నవాడు. అలాగే, బయట, లోపల కూడా దివ్యమైన తేజస్సుతో నిండి ఉన్న ఆ గొప్ప దైవాన్ని చూసి బ్రహ్మ ఆశ్చర్యపోయాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం విష్ణుమూర్తి యొక్క అద్భుతమైన, సూక్ష్మమైన లక్షణాలను వివరిస్తుంది. ఆయన రూపం జ్ఞానానికీ, శృంగారానికీ, సౌజన్యానికీ, శమ, దమలకీ, లీలలకీ నిలయమని వర్ణిస్తుంది. ఇది విష్ణుమూర్తి యొక్క పరాత్పర తత్త్వాన్ని కవి ఎంత బాగా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తుంది. బ్రహ్మదేవుడు ఆశ్చర్యంతో ఆ దైవాన్ని చూశాడని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

క||

అమ్మహనీయమ హెూనిధి, సమ్ముఖమునఁగని విరించి సత్వర మొదవ౯

గ్రమ్మఱఁ గననేరక కను, దమ్ములుగేల్దమ్ములొక్క తఱియ మొగిడ్చె౯

236

తాత్పర్యము:

ఆ గొప్ప తేజస్సు గల సముద్రాన్ని (విష్ణుమూర్తిని) బ్రహ్మదేవుడు తన ఎదురుగా చూసి, వెంటనే తన కనులను, చేతులను ఒకేసారి ముకుళించుకున్నాడు. ఆ తేజస్సును చూడలేక కళ్ళు మూసుకున్నాడు, భక్తితో చేతులు జోడించాడు.

విశేషాలు:

విష్ణుమూర్తి యొక్క తేజస్సు ఎంత ప్రకాశవంతంగా ఉందంటే, బ్రహ్మదేవుడు కూడా ఆ వెలుగును తట్టుకోలేకపోయాడని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. అందుకే భయంతో, భక్తితో కళ్ళు మూసుకుని చేతులు జోడించాడని చెప్పింది.

---

శా||

శ్రీమత్ప్రశ్రియహర్ష భక్తిభయము ల్చిత్తాబ్జమం దొక్క ట౯

సామానాధికరణ్యమంద నజుఁడం చత్స్వేద రోమాంచుఁడై

భూమిశ్రీసహితుం బురాణపురుషం బూజ్యుం త్రయీవేద్యుఁ దే

జోమూర్తిం గనలేక కాంచి పొగడె౯ శ్రుత్యంత సూక్తంబుల౯,

237

తాత్పర్యము:

లక్ష్మీదేవితో ఉన్న, పురాణ పురుషుడైన, పూజనీయుడైన, వేదాల ద్వారా మాత్రమే తెలియబడే ఆ తేజోమూర్తిని బ్రహ్మదేవుడు చూడలేకపోయినా, అతడిని చూసిన ఆనందం, వినయం, సంతోషం, భక్తి, భయం అనే భావాలన్నీ అతని హృదయంలో ఒకేసారి చేరాయి. అతడు ఆశ్చర్యంతో చెమటలు పట్టి, రోమాంచితమై, ఉపనిషత్తులలోని సూక్తులతో స్తుతించాడు.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు విష్ణుమూర్తిని చూసి ఎంతగా పరవశించిపోయాడో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఒకేసారి భక్తి, భయం, సంతోషం వంటి విభిన్న భావాలు అతడిలో కలిగాయని వర్ణించడం ద్వారా, విష్ణువు యొక్క అనంతమైన శక్తిని, దివ్యత్వాన్ని కవి తెలియజేశారు.

---

సీ||

పరఁగ నశబ్ద మ స్పర్శంబరూప మ, వ్యయమరసము నిత్య మటులగంధ

వంతమనాద్య మనంతము మహతఃప, రము ధ్రువమగు నెద్ది సమత నెఱుఁగఁ

బడిన మృత్యువు బారిఁ బడ రనఘత బ్రహ్మ, విత్తమమహిత సంప త్తిగాంతు

రెల్లరుననిశ్రుతి వెల్లడించెడు నింద్రి, యము లర్థములేద ధీయాత్మ యమ్మ

హత్తు వవ్యక్తమప్పురు షాఖ్యపదము, నొప్పుఁబరమతనివి ఉత్త రోత్తరమని

కడకున దె కాష్ఠయడె పరగతియుననియె, నరయనాతత్త్వమీ వెకల్యాణమూర్తి

238

తాత్పర్యము:

శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన వంటివి లేనిది, శాశ్వతమైనది, ఆది, అంతం లేనిది, మహత్తు కంటే గొప్పది, స్థిరమైనది ఏదైతే ఉన్నదో, దానిని తెలుసుకున్న వారు మృత్యువు బారినుండి తప్పించుకుని గొప్ప సంపదను పొందుతారని వేదాలు చెబుతున్నాయి. ఇంద్రియాలు, వాటి అర్థాలు, బుద్ధి, ఆత్మ, మహత్తు, అవ్యక్తం, పురుషుడు అనేవి ఉత్తరోత్తరంగా గొప్పవని, చివరికి పురుషుడే పరమ లక్ష్యమని కూడా వేదాలు చెప్పాయి. ఆ పరమ తత్త్వం నీవే, ఓ కల్యాణమూర్తీ!

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో వేదాంత తత్త్వం వివరించబడింది. బ్రహ్మదేవుడు విష్ణువును పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా, వేదాలు వర్ణించిన పురుషుడిగా కీర్తిస్తున్నాడు. ఇది కేవలం ఒక దైవస్తుతి మాత్రమే కాదు, భారతీయ తత్వశాస్త్రంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాలను కూడా తెలియజేస్తోంది.

---

తే||

అంజలి ఘటింతు దేవనీ యంఫ్రి కెపుడుఁ, బ్రాణబుద్ధీంద్రి యాత్మల బరఁగ దేనిఁ

గర్మపాశంబువల ముముక్షంబొసంగు, నరులెదనుతింతు రదెనాకు. శరణమనుచు

239

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! ప్రాణం, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు, ఆత్మల మీద ప్రభావం చూపని, మోక్షాన్ని ఇచ్చే నీ పాదాలకు నేను ఎప్పుడూ నమస్కరిస్తాను. నీ పాదాలను ధ్యానించే వారే మోక్షాన్ని పొందుతారు. అది నాకు శరణం అని మానవులు హృదయంలో స్తుతిస్తారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం భక్తి, మోక్షం అనే అంశాలను వివరిస్తుంది. కేవలం భక్తితో, ప్రాపంచిక విషయాలకు అతీతంగా ఉండే విష్ణువు పాదాలను ధ్యానిస్తే మోక్షం లభిస్తుందని బ్రహ్మదేవుడు చెబుతున్నాడు.

---

చ||

గుణమయియైన మాయ తన కూర్మిమెయిన్నినుఁ జేరఁగాంచి ద

ర్పణ మరుణాంశుజాలముల భంగిఁ త్వదీయ కలల్గ్ర హించి కా

రణ మదిగా జగంబులఁ ది రంబుగఁ గూర్చునుఁ బ్రోచుఁ ద్రుంచు ల

క్షణములు నీయెడన్వితగఁ గల్పన సేయుచు నుండునిచ్చలు౯

240

తాత్పర్యము:

గుణాలతో నిండిన నీ మాయ, అద్దం సూర్యకాంతిని గ్రహించి ప్రతిబింబించే విధంగా, నీ శక్తులను గ్రహించి, ఆ కారణంగానే ఈ జగత్తులను స్థిరంగా సృష్టిస్తుంది, రక్షిస్తుంది, లయం చేస్తుంది. ఈ లక్షణాలు నీకు అనుకోకుండా కల్పించబడతాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం విష్ణువు, మాయ మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది. విష్ణువు తన ఇచ్ఛతో కాకుండా, ఆయనలోని శక్తిని మాయ తీసుకొని ఈ లోకాలను సృష్టించడం, పాలించడం, లయం చేయడం అనే పనులను చేస్తుందని కవి చెప్పాడు. విష్ణువు నిర్లిప్తుడని, ఆయనకు ఈ క్రియలతో ప్రత్యక్ష సంబంధం లేదని ఇది సూచిస్తోంది.

---

క॥

స్వానందాను భవాత్ముఁడ, వైననినుం జెనయనేర వవి నెట్టన న

జ్ఞానావృతులకు నమ్మెయి, భానంబొన గూర్పఁజాలుఁ ప్రజ్ఞాస్ఫురణ౯,

241

తాత్పర్యము:

నీవు స్వయంగా ఆనందాన్ని అనుభవించే ఆత్మ స్వరూపుడవు కాబట్టి, ఈ మాయ నీకు ఏమాత్రం హాని కలిగించదు. కానీ, అజ్ఞానంతో కప్పబడిన వారికి మాత్రం ఈ మాయ నిజంగా ఉన్నట్లుగా కనిపిస్తుంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం విష్ణువు యొక్క నిర్లిప్తతను వివరిస్తుంది. మాయ విష్ణువును ఏమీ చేయలేదని, కానీ అజ్ఞానులను మాత్రం భ్రమింపజేస్తుందని బ్రహ్మదేవుడు అంటున్నాడు.

---

సీ॥

జగదేకమాంగల్య సంసిద్ధి కెద్దాని, కయ్యెస్వరూపాప్తి యనవరతము

నంతరంగ స్థైర్య మలవడనేదాని, సాత్త్వికులగు మును ల్సంతరింతు

రానుపూర్విగఁ బూర్వ మాత్మ స్థితికినేము, సేవింపఁగంటిమి చెలఁగి దేని

నపరోక్షమనుభవ మందఁగాజ్ఞానులు, యద్భావనముమది నవధరింతు

రట్టితావకీన మంఘ్రియుగము నేఁడు, చేరఁగలిగెఁతిరుగఁ చిత్తదోష

శాంతియొదవె నిఁక నసాధ్యంబు గలదెద్ది, నీదుకరుణ వెలయ నిత్యవిభవ

242

తాత్పర్యము:

జగత్తుకు శుభాలను కలిగించేందుకు ఏ రూపం అయితే ఎప్పుడూ ఉంటుంది, అంతరంగంలో స్థిరత్వం రావడానికి సాత్వికులైన మునులు దేనిని పూజిస్తారో, పూర్వ జన్మల నుండి మేము దేనిని సేవిస్తున్నామో, జ్ఞానులు ప్రత్యక్ష అనుభవాన్ని పొందడానికి ఏ రూపాన్ని మనసులో ధ్యానిస్తారో, అటువంటి నీ పాదాలు ఈ రోజు నాకు చేరాయి. నా మనసులోని దోషాలు తొలగిపోయాయి. నీ దయ ఉంటే, ఈ లోకంలో నాకు అసాధ్యమైనది ఇంకేముంది?

విశేషాలు:

ఈ పద్యం విష్ణు పాదాల యొక్క పవిత్రతను, ప్రాముఖ్యతను వర్ణిస్తుంది. విష్ణువు పాదాలను మునులు, జ్ఞానులు, దేవతలు అందరూ పూజిస్తారని, వాటిని చూడడం వల్ల మనసులోని దోషాలు తొలగిపోతాయని బ్రహ్మదేవుడు చెబుతున్నాడు. ఇది విష్ణువు యొక్క అపారమైన కరుణను తెలియజేస్తుంది.

---

క॥

తమకు మణికాంతియెడ మణి, భ్రమ గలిగినవారపోలె భక్తులు నీత

త్త్వము గందురు కల్యాణో, ద్యమమగు నీమూర్తి డెంద మందిడి శౌరీ

243

తాత్పర్యము:

ఓ శౌరీ! మణిని చూసి దాని కాంతినే మణి అని భ్రమపడిన వారిలా, భక్తులు శుభాలను కలిగించే నీ రూపాన్ని తమ హృదయంలో ఉంచుకుని, నీ తత్త్వాన్ని తెలుసుకుంటారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో భక్తులు రూపం ద్వారానే రూపరహితుడైన దేవుని తెలుసుకుంటారని కవి వివరించాడు. విష్ణువు యొక్క రూపం ఆయన తత్వాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఒక సాధనం మాత్రమే అని, ఆ రూపాన్ని ధ్యానించడం వల్లనే భక్తులు అసలు తత్వాన్ని అర్థం చేసుకుంటారని చెప్పాడు.

---

తే॥

దాన మధ్యయనము నెన్నఁ దగిన క్రియలు

నెవియుఁ గొని శుద్ధిగాంతురే యెందు శఠులు

పావనులు నీదు యశమున భక్తి శ్రద్ధఁ

బొదలువారెట్టు లటులనో పుణ్యమూర్తి

244

తాత్పర్యము:

ఓ పుణ్యమూర్తీ! దానం, వేదాధ్యయనం, ఇతర గొప్ప క్రియల ద్వారా శఠులు (దుష్టులు) ఎలా స్వచ్ఛతను పొందలేరో, అలాగే పరిశుద్ధమైన వారు నీ కీర్తిని భక్తి శ్రద్ధలతో పొగిడితే వారికి లభించే గొప్పతనం ఇంకెవరికీ లభించదు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది. కేవలం మంచి పనులు చేస్తే సరిపోదని, భగవంతుని యశస్సును భక్తితో కీర్తించడం వల్లనే నిజమైన పవిత్రత లభిస్తుందని చెబుతోంది.

---

మ॥

అనుమేయంబగుఁగాదె దీన భవదీ యాంఘ్రిద్వయైక ప్రపూ

జననిర్మాల్యగుణాఢ్యమూర్తి తులసీ స్రక్కాంతపై నల్గున

క్కునఁదాఁ జొక్కియు శ్రీసపత్నివలె నాన్గూర్మిన్ని నుంగొల్చు భ

క్తుని సామ్రాజ్యపదంబిఁ కేరి కెటుఁ గైకో రామి సర్వేశ్వరా

245

తాత్పర్యము:

ఓ సర్వేశ్వరా! నీ పాదాలను పూజించడం ద్వారా, పూజలో వాడిన తులసిమాలల సువాసనతో లక్ష్మీదేవి కూడా అలక చెందుతుంది. అటువంటి నీ పాదాలపై ప్రేమ కలిగిన నీ భక్తుని సామ్రాజ్యాన్ని ఇతరులు ఎలా పొందగలరు?

విశేషాలు:

ఈ పద్యం భక్తుని గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది. భక్తునిపై విష్ణువుకు ఎంత ప్రేమ ఉందంటే, ఆ భక్తుడు పూజించిన తులసిమాల కూడా లక్ష్మీదేవికి అసూయ కలిగిస్తుందని కవి చెప్పాడు. దీని ద్వారా భక్తి యొక్క విలువను తెలియజేస్తున్నాడు.

---

ఆ||

కాన సార వేదు లైన త్వద్భక్తులె, ద్దానిఁ గొందు రౌష ధంబటంచుఁ

దనకు సంసరణగ దప్రతాపనిహంత్రి, నీదు భక్తిలోన నెగడుఁ గాత

246

తాత్పర్యము:

కాబట్టి, సారమును తెలిసిన నీ భక్తులు దేనిని ఔషధంగా స్వీకరిస్తారో, సంసారం అనే రోగాన్ని నశింపజేసే నీ భక్తి నాలో నిలిచి ఉండాలి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం భక్తిని ఔషధంగా పోల్చుతుంది. సంసారం అనేది ఒక రోగం అని, దాని నుండి బయటపడటానికి విష్ణువుపై భక్తి అనే ఔషధం కావాలని బ్రహ్మదేవుడు వేడుకుంటున్నాడు.

---

సీ||

కరుణింపవే, నిత్య కల్యాణకారుణ్య, లక్ష్మీనివాసతా లక్ష్య హృదయ

దయఁ జూడవే; మత్త దైతేయబి భ్యన్ము, నిస్వర్గసంశ్రయా నీకపోషి

పోషింపవే; యోగ పూర్వమాయైక్య ప్ర, సాధితలోకలో కాధిపాలి

పాలింపవే; నిజ భక్తసంసృతిసరి, త్పతికుంభ సంభవ ద్భవ్యనామ

నామనవిఁగై కొన వె; పావన ప్రమోద మోదమొసఁగవె; భావుక ములకుఁ బ్రోవ

ప్రోవవే; బ్రహ్మవాదిసం భావనీయ, నీయభిప్రీతి నామీఁద నిలుపవె; హరి

247

తాత్పర్యము:

ఓ హరీ! ఎప్పటికీ మంగళకరమైన, కరుణతో నిండిన, లక్ష్మికి నిలయమైన హృదయం గలవాడా, నన్ను కరుణించు. మదించిన రాక్షసుల నుండి భయపడిన మునులు, దేవతలకు రక్షణ ఇచ్చేవాడా, నన్ను దయతో చూడు. యోగంలో మాయతో ఏకమై లోకాలను పాలించేవాడా, నన్ను పోషించు. నీ భక్తుల సంసార సాగరాన్ని దాటించేవాడా, నన్ను పాలించు. నా విన్నపాన్ని విను. పవిత్రమైన ఆనందాన్ని ఇవ్వు. ఈ జగత్తును రక్షించు. బ్రహ్మవాదులచే పూజనీయుడా, నీ ఇష్టాన్ని నాపై ఉంచు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడు వివిధ విశేషణాలతో విష్ణుమూర్తిని ప్రార్థిస్తున్నాడు. కరుణ, దయ, పోషణ, పాలన వంటి పదాలను పదేపదే ఉపయోగించి తన కోరికను బలంగా తెలియజేస్తున్నాడు.

---

క||

అకలంక విభవ సీనా, భికమలమున నన్నొనర్చి విష్టపచయసృ

ప్టికిఁ గర్తగా విధించితి, వి కదా నావలని కరుణ వెలయ ముకుందా

248

తాత్పర్యము:

ఓ ముకుందా! కళంకం లేని సంపద గల నీ నాభి కమలం నుండి నన్ను సృష్టించి, లోకాలను సృష్టించే కర్తగా నన్ను నియమించావు కదా! నాపై నీకు దయ ఉంది కదా!

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు తన పుట్టుకను గుర్తుచేస్తూ, విష్ణువు నాభి నుండి తానే పుట్టానని, ఈ జగత్తును సృష్టించే బాధ్యత తనకు విష్ణువే ఇచ్చాడని చెబుతున్నాడు. దీని ద్వారా తనకు, విష్ణువుకు ఉన్న ప్రత్యేక సంబంధాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు.

---

తే॥

మఱియు భువనావనార్థమే మఱక ప్రతియు

గంబునను జన్మ యోగంబు గందువజుఁడ

వయ్యు నీమహిమలఁ గొని యాడ నెంత

వాఁడ నీవాఁడఁ గావు మన్నాడ నయ్య

249

తాత్పర్యము:

ఓ అయ్యా! లోకాలను రక్షించడానికి నీవు పుట్టుక లేనివాడివైనప్పటికీ, ప్రతి యుగంలో జన్మిస్తావు. నీ మహిమలను నేను ఎంతవరకు పొగడగలను? నేను నీవాడినే కదా.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో విష్ణువు యొక్క అవతార రహస్యాన్ని కవి వివరిస్తున్నాడు. విష్ణువు పుట్టుక లేనివాడైనప్పటికీ, లోక రక్షణ కోసం జన్మిస్తాడని బ్రహ్మదేవుడు చెప్పాడు.

---

క॥

నను భవదీయదయాలస, దనుజ్ఞఁగొననీయదేమి యాగడమో నె

మ్మనమాతురతన్వీరిడి, తనమేర్పడ దాననెట్లు తలఁకుదుఁబలుక౯

250

తాత్పర్యము:

నీ దయ వల్ల వచ్చిన అనుమతిని కూడా నేను పొందలేకపోవడం ఏమి గందరగోళమో? నా మనసు ఆతృతతో నీ వైపు చూస్తోంది. నా మనసులోని ఆందోళన ఎలా చెప్పాలో తెలియడం లేదు.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు తన మనసులోని వేదనను వెల్లడిస్తున్నాడు. విష్ణువు యొక్క అనుగ్రహం కోసం తన మనసు ఎంతగా తపన పడుతోందో ఈ పద్యంలో వివరిస్తున్నాడు.