బాలకాండ 251 -300 పద్యాలు

 

బాలకాండ  251 -300 పద్యాలు

తే||

దేవ; రావణుఁ డమిత తపోవశమున, నన్నుఁబ్రీతునొనర్చి కిన్నరసురాసు

రాదులక జేయుఁడై యుండ నాదువరము, గొనియలం చెడుఁచలముచే కొనిజగముల

251

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! రావణుడు గొప్ప తపస్సు ద్వారా నన్ను సంతోషపెట్టి, కిన్నరులు, దేవతలు, రాక్షసులు మొదలైన వారిచే జయించబడకుండా ఉండాలని నా నుండి వరం పొందాడు. ఆ వరాన్ని ఉపయోగించుకుని, అతడు లోకాలను తన అహంకారంతో బాధపెడుతున్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడు రావణుని గురించి వివరిస్తున్నాడు. రావణుడు తన తపస్సు ద్వారా బ్రహ్మదేవుని నుండి వరాలను పొంది, వాటిని దుర్వినియోగం చేస్తున్నాడని చెబుతున్నాడు.

---

సీ||

కాల్నిల్పుకొననీక కడఁగిపోఁదోలె జే, జేలమన్నీ నిఁబ్రోల్చిన్నవోవ

నసువులూసఁగనీక కసరుమైఁ గదిమెన, క్కడలసాములసిరుల్గదలిచనఁగఁ

జేతులాడఁగనీక చిక్కించెముప్పోక, పోటుబంటులసిగ్గు పొల్లువాఱఁ

దోఁచితోఁచఁగనీక తొలిచెఁదపస్వుల, చిత్తభిత్తులధృతి స్థితి తొలంగఁ

గాఁపురము లుండఁగానీక కన్నె మిన్న, లున్న నెలవుల మేల్సన్న సున్నగాఁగ

నెమకి చెఱలుంచె నిఁకమీఁద నిలుచుజగతి, నెద్ది సెలవీ వేనీ వెభోగీంద్రశయన

252

తాత్పర్యము:

ఓ శేషశయ్యా! రావణుడు దేవతల రాజైన ఇంద్రుడిని బాధించి, అతడి పరాక్రమాన్ని చిన్నబుచ్చాడు. దేవతల యొక్క ప్రాణాలు పోయేంతలా, వారి సంపదలు పోయేలా వారిని వేధించాడు. గొప్ప వీరులైన వారి చేతులు ఆడకుండా చేసి, వారి పరాక్రమాన్ని వ్యర్థం చేశాడు. తపస్సు చేసుకునేవారి మనసుల్లో స్థిరత్వం లేకుండా వారిని బాధించాడు. సుందరమైన కన్యలు నివసించే చోట వారికి నివాసం లేకుండా చేసి, వారిని వెతికి బంధించాడు. ఇవన్నీ జరుగుతుంటే, ఈ లోకంలో ఇంక ఏం మిగులుతుంది? నువ్వే ఏదైనా ఉపాయం చెప్పు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో బ్రహ్మదేవుడు రావణుని దుష్ట చేష్టలను వివరంగా వర్ణించాడు. ఇంద్రుడిని, దేవతలను, వీరులను, తపస్వులను, కన్యలను రావణుడు ఎలా బాధపెట్టాడో చెబుతూ, అతని దుర్మార్గాలను తెలియజేస్తున్నాడు.

---

ఉ॥

జన్న మొనర్చు వేళ భుజ సత్వసమగ్రుఁ డతండువిన్నఁదో

నన్నెలవంది తత్క్రి యల నర్థసమష్టిగ వేదిఁబెట్టిపై

మన్నిడు దీనికూఱడిలు మానసమెవ్విధినైన నన్నఁదా

మిన్నకపోఁడు యజ్వకొమ మిన్న వెసంగొనికాని యీశ్వరా

253

తాత్పర్యము:

ఓ ఈశ్వరా! రావణుడు యజ్ఞం చేసే సమయంలో, ఆ యజ్ఞభూమిలో తన పరాక్రమంతో, యజ్ఞం యొక్క ఫలితాన్ని బలిపీఠం మీద ఉంచి, తన మనసును దీనిమీదనే నిలబెట్టాడు. యజ్ఞం చేసేవాడి కుమారుడిని తీసుకోకుండా అతడు తిరిగి వెళ్ళడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం రావణుని యొక్క దౌష్ట్యాన్ని, అతడి కౄరత్వాన్ని వివరిస్తుంది. యజ్ఞం చేసేవాడిని కూడా వదిలిపెట్టకుండా, అతని కుమారుడిని బలిగా కోరేంత దుర్మార్గుడని కవి చెబుతున్నాడు.

---

తే||

వేయునేల జగత్పాల వెగడుగాంచి, రెల్లప్రజలది యట్లుండె నీధరిత్రి

తనకు నిలుకడ భరమని తలఁగసాగె, నింక సెలవెట్టిఁడైననే యిడుమలొక్కొ

254

తాత్పర్యము:

ఓ జగత్పాలకా! వేల మాటలెందుకు? ప్రజలందరూ విసిగిపోయారు. అది అలా ఉండగా, ఈ భూమి కూడా తన నివాసం ఒక భారం అని భావించి పక్కకు తప్పుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. ఇప్పుడు ఇంకేం కష్టాలు వస్తాయో తెలియడం లేదు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో భూదేవి బాధ ఎంత తీవ్రంగా ఉందో కవి చెబుతున్నాడు. ప్రజలే కాదు, ఈ భూమి కూడా నిలబడలేకపోతోందని వర్ణించడం ద్వారా సమస్య యొక్క తీవ్రతను తెలియజేశాడు.

---

క॥

ఇనశశినయనా; నీయెఱుఁ, గనిదేలోకములనేనిఁ గానఁబడునె యై

నను విన్నవింతు వానికి, మనుజుని చేనంతగతి నిమంత్రితయయ్య్౯

255

తాత్పర్యము:

సూర్య చంద్రులను కళ్ళుగా కలిగినవాడా! ఈ లోకంలో నీకు తెలియనిది ఏమైనా ఉంటుందా? అయినప్పటికీ నేను విన్నవించుకుంటున్నాను. ఆ రావణుడికి మానవుడి చేతిలో అంతం ఉంది.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు రావణుడి అంతాన్ని విష్ణువుకు గుర్తుచేస్తున్నాడు. రావణుడు వరం పొందేటప్పుడు మానవులు, వానరుల నుండి తనకు మరణం ఉండకూడదని కోరలేదని, అదే ఇప్పుడు అతడి అంతానికి కారణం అవుతుందని చెబుతున్నాడు.

---

వ||

అది యెట్టులనిన వరంబులర్థించునాఁడల్లవాఁ డెక్కుడు మదోన్మాదంబునం జేసీ నరవానరుల నెంతయుం దృణీకరించె నయ్యుపాధి మత్ప్రార్థనీయాంశంబున కనువుపడియుండె

256

తాత్పర్యము:

అది ఎలాగంటే, వరం అడిగేటప్పుడు రావణుడు అధిక మదంతో మానవులను, వానరులను చాలా తక్కువగా చూశాడు. ఆ పరిస్థితి నా ప్రార్థనలో చెప్పిన అంశానికి అనుకూలంగా ఉంది.

విశేషాలు:

రావణుడి అహంకారమే అతడి అంతానికి కారణం అని బ్రహ్మదేవుడు విష్ణువుకు చెబుతున్నాడు. మానవులు, వానరులచే తనకు మరణం ఉండదని వరం అడగకపోవడం అతని పొరపాటు.

---

తే||

కాన మానుషమూర్తిమైఁ గడఁగిదేవ, రిపుద మోమయు మర్దించి ప్రీతిజగము

లనుఁ దమోనుద్విలాసంబు ననువెలయఁగఁ, జేయవే; భక్తవత్సల చిత్తయనిన

257

తాత్పర్యము:

కాబట్టి, ఓ దేవా! మానవ రూపంలో అవతరించి, ఆ శత్రువుల అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేసి, లోకాలను అజ్ఞానం లేని, సంతోషంతో నిండినవిగా చేయవా? అని బ్రహ్మదేవుడు భక్తవత్సలుడైన విష్ణువును వేడుకున్నాడు.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు విష్ణుమూర్తిని మానవ అవతారం ధరించమని కోరుతున్నాడు. రావణుడి అహంకారాన్ని, అజ్ఞానాన్ని నాశనం చేయమని అభ్యర్థిస్తున్నాడు.

---

క॥

ఎలనగవు మోము చందురుఁ, గలసి దెసల వెలుఁగఁజేయఁ గావలమురితా

ల్పు లలితగంభీరస్వన, కలసల మిన్నేఱు దోడు గా నిట్లనియె౯

258

తాత్పర్యము:

చిరునవ్వు అతని ముఖం అనే చంద్రునితో కలిసి దిశలన్నీ వెలిగేలా చేయగా, శంఖం యొక్క గంభీరమైన ధ్వనితో కలిసి ఉన్న గంగ ధ్వనితో విష్ణువు ఇలా అన్నాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం విష్ణువు మాట్లాడుతున్న సందర్భాన్ని వివరిస్తుంది. ఆయన చిరునవ్వు, శంఖం యొక్క శబ్దం, గంభీరమైన స్వరం ద్వారా ఆయన మాటలు ఎలా ఉన్నాయో కవి వర్ణించాడు.

---

ఉ||

అన్న! యెఱుంగుదున్ని జజ నాదృతి నీయది యౌట వాఁడు దా

న న్నినుఁగైవసంబుగ నొనర్పఁదపంబునఁ గొన్న తెంపు ము

న్నెన్నఁడు నేరికీని వర మీతని కీవిడుచొప్పు శౌర్య సం

పన్నుఁడతండు ముజ్జగముఁ బాయని యేపునవేఁపు టెంతయు౯

260

తాత్పర్యము:

ఓ అన్నయ్యా (బ్రహ్మా)! నేను అంతా ఎరుగుదును. నీ భక్తులను నీవు ఆదరిస్తావని నాకు తెలుసు. రావణుడు నిన్ను తన వశం చేసుకోవడానికి తపస్సు చేసిన తెగువ అసాధారణమైనది. ఎవరికీ ఇంతకుముందు ఇవ్వనటువంటి వరాన్ని నీవు అతనికి ఇచ్చావు. పరాక్రమం గల అతడు మూడు లోకాలను తీవ్రంగా వేధిస్తున్నాడని నాకు తెలుసు.

విశేషాలు:

విష్ణువు బ్రహ్మను "అన్న" అని సంబోధించడం ద్వారా వారిద్దరి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు. రావణుడి తపస్సు, అతని పరాక్రమం గురించి తనకు తెలుసని, కానీ అతడు వాటిని ఎలా దుర్వినియోగం చేస్తున్నాడో కూడా తెలుసని చెబుతున్నాడు.

---

ఆ||

సుజను లెందుఁ బ్రబలి శోభిల్లువారందుఁ, ప్రజలునటులె యౌట పాపులై గువ

భగ్నులౌట గానఁ పాముల కిడుపాలు, ఖలవరములు నేక గతిఫలములు

261

తాత్పర్యము:

ఎక్కడైతే సజ్జనులు అభివృద్ధి చెందుతారో, ప్రజలు కూడా అక్కడ అలాగే ఉంటారు. కానీ దుష్టులు నాశనం చెందుతారు. అందుకే పాముకు పాలు పోసినట్లుగా దుష్టులకు ఇచ్చే వరాలు కూడా ఒకే విధమైన చెడు ఫలితాలను ఇస్తాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం దుష్ట శిక్షణ, శిష్ట రక్షణ అనే సిద్ధాంతాన్ని వివరిస్తుంది. దుష్టులకు వరం ఇస్తే అది పాముకు పాలు పోసినట్లే అవుతుందని, అది చివరికి చెడు ఫలితాలనే ఇస్తుందని విష్ణువు చెబుతున్నాడు.

---

క॥

విను మింతవట్టు దాళఁగఁ, దనకయ్యెఁ త్వదీయవరవృ థాత్వంబెన్న౯

జనదింక నుపేక్షింపఁగ, ఘనభుజుఁడతఁ డాతతాయి గతికిరవగుట౯

262

తాత్పర్యము:

విను. ఇంతకాలం నేను సహించడానికి కారణం, నీవు ఇచ్చిన వరం వృథా కాకూడదనే. కానీ ఇప్పుడు ఆ రాక్షసుడు గొప్ప దుర్మార్గుడుగా (ఆతతాయి) మారాడు. అందువల్ల ఇక అతడిని ఉపేక్షించడం సరికాదు.

విశేషాలు:

విష్ణువు రావణుడిని ఎందుకు ఉపేక్షించాడో వివరిస్తున్నాడు. బ్రహ్మదేవుడు ఇచ్చిన వరం వృథా కాకూడదనే ఉద్దేశంతోనే ఇంతకాలం అతడిని వదిలిపెట్టాడని, కానీ ఇప్పుడు అతడి దుర్మార్గాలు హద్దుమీరాయని చెబుతున్నాడు.

---

వ||

తనకై తానె నాకవశ్యంబు వధ్యుండయ్యె నిట్లనియే నిమ్మెయిన తొడరుదుననిన భవదీయవర ప్రదానవచనరచన కమోఘత్వాపాదనంబుచొప్పడనేర దట్లుంగాన నొక్క రహస్యసందర్భం బెఱింగించెద నాకర్ణింపుము

263

తాత్పర్యము:

అతడు తనంతట తానే నాకు తప్పకుండా వధ్యుడు అయ్యాడు. ఈ విధంగా అతడిని సంహరిస్తానని చెబితే, నీ వరం యొక్క మాట వృథా అవుతుంది. అందువల్ల నేను నీకు ఒక రహస్యాన్ని చెబుతాను, విను.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడి వరాన్ని విష్ణువు గౌరవిస్తున్నాడు. ఆ వరం వృథా కాకుండా, ఒక రహస్య మార్గం ద్వారా రావణుడిని సంహరిస్తానని చెబుతున్నాడు. ఇది విష్ణువు యొక్క నియమనిష్ఠలను సూచిస్తుంది.

---

మ॥

అనఘా ! కశ్యపుఁ డచ్చఁపుం తపముమై నానంద మందింప మె

చ్చిన నన్నందనుఁ గమ్మటంచతఁడు జే జేవెట్టఁగావల్లె యం

టిని నేఁడు త్తర కోసలేశ్వరత నుం డెన్వానికిం పుత్రత

జననంబందెద నాల్గురూపముల నిచ్ఛా కల్పనాచాతురి౯

264

తాత్పర్యము:

ఓ నిష్పాపుడా (బ్రహ్మా)! ఒకప్పుడు కశ్యపుడు గొప్ప తపస్సుతో నన్ను సంతోషపెట్టాడు. నేను అతనితో, "నీకు పుత్రుడిగా జన్మిస్తాను" అని చెప్పాను. ఇప్పుడు అతడు ఉత్తర కోసల దేశానికి రాజుగా ఉన్నాడు. అతనికి నేను నా ఇష్టం మేరకు నాలుగు రూపాలలో కుమారుడిగా జన్మిస్తాను.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం శ్రీరాముడి జననం గురించి విష్ణువు చెబుతున్నాడు. దశరథుడు పూర్వ జన్మలో కశ్యపుడు అని, ఆ వరం మేరకు తాను అతనికి కుమారుడిగా జన్మించబోతున్నానని వివరిస్తున్నాడు. నాలుగు రూపాలలో అంటే, రామ, లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్నులుగా జన్మిస్తానని చెప్పాడు.

---

క||

తనయోగమాయయును జన, కుని గృహమునఁదోఁచు నమ్మగువతో సర్వం

బును నొనగూర్తుఁ జనుండని, ఘనుఁడద్దేవుండు ధ్యాన గమ్యుండగుడు౯

265

తాత్పర్యము:

తన యోగమాయ కూడా తన తండ్రి (జనకుడు) ఇంట్లో ఆ స్త్రీతో (సీతతో) కలిసి ఉంటుంది. నేను అన్నింటినీ చేస్తాను, వెళ్ళండి అని ఆ గొప్ప దేవుడు చెప్పి, ధ్యానం ద్వారా మళ్ళీ అంతర్ధానం అయ్యాడు.

విశేషాలు:

విష్ణువు తనతో పాటు తన శక్తి స్వరూపమైన యోగమాయ కూడా అవతరిస్తుందని చెబుతున్నాడు. ఈ యోగమాయే సీతగా జన్మిస్తుందని సూచిస్తున్నాడు. ఈ పద్యం సీతారాముల పుట్టుకను ఒకేసారి సూచిస్తుంది.

---

తే॥

వెనుక విధిసురలనుఁ గని వెన్నుఁ డర్క

వంశమునఁ బుట్టు మీరు మీ యంశముల వ

లీముఖుల సృష్టి సేయుఁడు లెండు శుభము

లొదవు నెల్లరకని పల్కి ముద మొనర్చి

266

తాత్పర్యము:

ఆ తర్వాత బ్రహ్మదేవుడు దేవతలను చూసి, "విష్ణువు సూర్యవంశంలో పుడతాడు. మీరు కూడా మీ అంశలతో వానరులుగా జన్మించండి. లేవండి, మీ అందరికీ శుభాలు కలుగుతాయి" అని చెప్పి వారిని సంతోషపెట్టాడు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం వానర సైన్యం యొక్క పుట్టుకను వివరిస్తుంది. దేవతలే వానరులుగా పుట్టారని, తద్వారా రాముడికి యుద్ధంలో సహాయం చేస్తారని చెప్పబడింది.

---

వ||

వెండియు శతానందుండు గోరూపధారిణియగు మేదినీ మానినీ తిలకము దిలకించి యమ్మా ! నీవింక వగవంజనదు నేఁట రేపటఁ బరమేశ్వరుం డవతరింపం గలవాఁడట మీఁద నీ కెవ్వాని భరింప భరంబగు నద్దుష్టాత్ము నమ్మహామహుండె తెగటార్చి నిన్నా సందింపంజేయుచు నుండువాఁడని యూఱడిలంబలికి యనంతర క్షణంబున

267

తాత్పర్యము:

మళ్ళీ బ్రహ్మదేవుడు ఆవు రూపంలో ఉన్న భూదేవిని చూసి, "తల్లీ! నీవు ఇక బాధపడకు. నేడో రేపో పరమేశ్వరుడు (విష్ణువు) అవతరించబోతున్నాడు. ఆ తర్వాత నీవు ఎవరి భారాన్ని భరించలేకపోయిన ఆ దుష్టుడిని ఆ గొప్పవాడే చంపి, నిన్ను సంతోషపెడతాడు" అని ఓదార్పుగా చెప్పాడు. ఆ తర్వాత క్షణంలో...

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు భూదేవిని ఓదార్చి, ఆమె బాధకు పరిష్కారం రాబోతోందని చెప్పాడు. ఇది కథ యొక్క గమనాన్ని రాముడి జననం వైపు మళ్లిస్తోంది.

---

క॥

వా రొక్కట ననురాగశ, రీరి పితామహుఁ డటంచుఁ బ్రీతిఁ పొగడ నం

భోరుహగర్భుడు వాణీ, నీరేజదలాక్షితోడ నెలవు కరిగె౯

268

తాత్పర్యము:

దేవతలందరూ అనురాగంతో నిండిన శరీరంతో, "మా తాతయ్య బ్రహ్మ" అని సంతోషంగా పొగడగా, పద్మంలో జన్మించిన బ్రహ్మ సరస్వతి, లక్ష్మీదేవిలతో కలిసి తన నివాసానికి వెళ్ళాడు.

విశేషాలు:

బ్రహ్మదేవుడు దేవతలకు సంతోషాన్ని కలిగించాడు. దేవతలందరూ తమ తాతయ్యలా భావించి అతడిని పొగిడారని ఈ పద్యం చెబుతోంది.

---

ఉ॥

వేలుపు లాత్మ తేజముల విశ్వజనీన చరిత్రసత్త్వము

ద్వేలమయుగ్గణమ్ముఁ గపి వీరబలమ్ము సృజింప భూమిభృ

త్సాల నికుంజపుంజములఁ దార్కొని నెక్కొనుచుండె నారమా

లోలుపు నాన యిజ్ఙగతి లోఁ గొనరూపముగొన్న చాడ్పున౯

269

తాత్పర్యము:

దేవతలు తమ తేజస్సుతో, ప్రపంచమంతా మంచి లక్షణాలు ఉండేలా, అపరిమితమైన వానర సమూహాన్ని, వానర వీరుల బలాన్ని సృష్టించారు. లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు ఆజ్ఞ ప్రకారం పర్వతాల గుహల్లో, అరణ్యాల్లో వారు నివసించారు.

విశేషాలు:

దేవతలు వానరులుగా పుట్టడం అనేది రాముడికి సహాయం చేయడానికి, రాక్షసులను అంతం చేయడానికి జరిగిన ఒక ప్రయత్నం. ఇది రామాయణం యొక్క మూలకథను సూచిస్తోంది.

---

క॥

మును సప్తద్వీపయనం, దనరారెడు నసుధయెల్లఁ తమ కైవసమై

యనువొంద మనుప్రభృతులు, జననాధుల జితులు మనుపఁ జాలఁగ వెలసె౯

270

తాత్పర్యము:

పూర్వం ఏడు ద్వీపాలతో నిండిన ఈ భూమి మొత్తం తమ వశమై ఉండగా, మనువు మొదలైన రాజులు ప్రజలను రక్షించగలిగేంతగా గొప్పగా ఉన్నారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సూర్యవంశం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది. ఈ వంశంలో పుట్టబోయే రాముడి కథకు ఇది ఒక ముందుమాట.

---

సీ||

అవ్వారిలోపల నెవ్వానిశీలమ్ము, గుణ సాగరాఖ్యాన కోటిమెఱసె

ద్రవ్వించె నేమేటి తన పేర సంద్రమ్ము, సాగరమ్మనఁగఁ బ్రశస్తినెగడ

నేరాజు విఖ్యాతి యిక్ష్వాకువంశమ్ము, ధ్వజపటి యనవిజి త్వరతఁబరఁగె

షష్టిపుత్రసహస్ర సమితి యేసమితింజ, యుంబరివారించె యుద్ధయాత్ర

నట్టి సగరు సన్వ యంబున నృపతుల్మ, హాత్ములేతదధిస మాశ్రయమునఁ

బొడమి పొడవుపడియెఁ పుణ్యంబు రామాయ, ణంబు నాధరంది రంబుగాఁగ

271

తాత్పర్యము:

ఆ రాజులలో ఎవరి శీలం గుణసాగరుడు అని వేలసార్లు ప్రస్తావించబడిందో, ఏ గొప్పవాడు తన పేరు మీదుగా సముద్రాన్ని తవ్వించాడో, ఏ రాజు యొక్క కీర్తి ఇక్ష్వాకు వంశానికి పతాకంలా ప్రకాశించిందో, యుద్ధంలో అరవై వేల మంది పుత్రులు ఎవరిని వెంటబెట్టుకుని వెళ్ళారో, అటువంటి సగరుని వంశంలో గొప్ప రాజులు జన్మించారు. వారి గొప్పతనం ఈ పవిత్రమైన రామాయణానికి నిలయంగా నిలిచింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం సగరుని గొప్పతనాన్ని వర్ణిస్తుంది. రామాయణంలో సగరుని పాత్ర చాలా ముఖ్యం. సూర్యవంశంలో సగరుడు, భగీరథుడు వంటి గొప్ప రాజులు ఉన్నారని కవి తెలియజేస్తున్నారు.

---

శా||

ఆయీ రామచరిత్రసంవలితమౌ నాఖ్యాన మత్యర్థసు

శ్రేయోదాయక మీప్సితావహము సం సిద్ధర్షిముఖ్యానిశ

ధ్యేయంబే వివరింతు నెల్ల నిదియ ర్థి౯ శ్రద్ధధానుల్జను

ల్గేయంబుం పొనరించి కాంత్రు జయల క్ష్మీకీర్తివిద్యాధృతుల్

272

తాత్పర్యము:

ఈ రామచరితంతో కూడిన కథ చాలా మంచిని ఇస్తుంది, కోరికలను తీరుస్తుంది. సిద్ధులు, గొప్ప ఋషులు ఎల్లప్పుడూ దీనిని ధ్యానిస్తారు. నేను దీనిని అంతా వివరిస్తాను. శ్రద్ధ గల ప్రజలు దీనిని కీర్తనలుగా పాడుకుని, జయం, సంపద, కీర్తి, విద్యా వంటి వాటిని పొందుతారు.

విశేషాలు:

కవి ఈ పద్యంలో రామాయణం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరిస్తున్నాడు. రామాయణం వినడం వల్ల, చదవడం వల్ల ఎలాంటి ఫలితాలు లభిస్తాయో చెబుతూ, ఈ కథ యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేశాడు.

---

తే||

శ్రీ వెలయు కోసలాఖ్యఁబ్రసిద్ధిఁ గాంచి

పెద్ద జనపద మొప్పు సంస్ఫీతమగుచు

విదితమును ముదితమును నివిష్టమునయి

సరయువు తటంబు తనకు సంస్త్యాయముగను

273

తాత్పర్యము:

సంపదతో నిండిన కోసల అనే పేరుతో ఒక గొప్ప దేశం ఉంది. అది చాలా పెద్దది, ప్రసిద్ధమైనది. సరయూ నది ఒడ్డున, ప్రజలు తెలివిగా, సంతోషంగా జీవించేలా, అందరికీ నివాసాలు ఉండేలా అది విస్తరించి ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం కోసల దేశం యొక్క వర్ణనతో ప్రారంభమవుతుంది. కోసల దేశం చాలా సంపదతో, ప్రజలతో నిండి ఉందని కవి వివరిస్తున్నాడు.

---

ఆ||

ధరణి తనప్రభూత ధనధాన్యసంపత్తి, నిత్యయౌవనంబు నెఱయుచుండ

నాధుఁగొలుచు తెఱఁగు నంద్యమై నెగడొందు, వత్సలత ప్రజాలి వలన వెలయ

274

తాత్పర్యము:

ఆ దేశం తన ధన, ధాన్య సంపదలతో ఎప్పుడూ యవ్వనంగా వెలుగొందుతూ, ప్రజలు ఆ రాజును సంతోషంగా సేవిస్తున్న తీరు గొప్పగా ఉంది. ప్రజలలో ఆ రాజుపై ప్రేమ కనిపిస్తోంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో కోసల దేశం యొక్క సంపద, ప్రజల సుఖసంతోషాలు, రాజు పట్ల వారి భక్తి వర్ణించబడ్డాయి.

---

తే||

పుడమి చేడియ యురమునఁ బొసఁగు కోస

లాఖ్య మౌ క్తికహారాలి కంద మొసఁగు

వేల్పు ఱాపతక మొ నాఁగ వెలయ జగతిఁ

బున్నెములకిమ్ము సాకేత పురవరమ్ము

275

తాత్పర్యము:

భూమి అనే యువతి వక్షస్థలంపై ఉన్న కోసల అనే ముత్యాల హారానికి మధ్యలో ఉన్న పతకంలా, దేవతలచేత పూజించబడే పతకంలా సాకేత (అయోధ్య) అనే గొప్ప నగరం ఈ లోకంలో పుణ్యానికి నిలయంగా ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యంలో అయోధ్య నగరాన్ని కవి చాలా అందంగా వర్ణించాడు. భూమిని ఒక స్త్రీగా పోల్చి, కోసల దేశాన్ని ఆమె మెడలోని హారంగా, అయోధ్యను మధ్యలో ఉన్న విలువైన పతకంగా పోల్చడం చాలా అద్భుతమైన భావన.

---

క||

ఆవీడయోధ్య నాజగ, తీ విశ్రాుతయై తలిర్చు మనుమానవనా

ధావిష్కృతగాఁ తన్మహి, మావిర్భూతిప్రకార మభివర్ణ్యముగా౯

276

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణం అయోధ్య అని పిలువబడింది. అది లోకమంతా ప్రసిద్ధి పొందింది. మనువు అనే గొప్ప రాజుచే నిర్మించబడిన ఆ పట్టణం యొక్క గొప్పతనం వర్ణించనలవి కాదు.

విశేషాలు:

అయోధ్యను మనువు నిర్మించాడని ఈ పద్యం చెబుతోంది. దాని గొప్పతనం గురించి ఇంకా వివరిస్తానని కవి సూచిస్తున్నాడు.

---

తే॥

ఆమహాపురిపది రెండు నైతనర్చు, యోజనమ్ముల పొడవయి యోజ మూట

నట్లు విస్తృతయునునై మహాపధసువి, భక్తయును శ్రీమతియునయి పరిఢవిల్లు

277

తాత్పర్యము:

ఆ గొప్ప పట్టణం పన్నెండు యోజనాల పొడవు, మూడు యోజనాల వెడల్పు కలిగి ఉంది. అది గొప్ప రహదారులతో విభజించబడింది, సంపదతో మెరిసిపోతూ ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య యొక్క కొలతలు, నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది ఆ నగర నిర్మాణ నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

---

సీ||

రవలమేకొను కాంతి రాణింప ఘననీల, కంఠతఁ తలగంగ గవయుఁగొన్ని

పద్మరాగాంచిత ప్రభ సర్వతోముఖ, త్వమునఁగలాసృష్టిఁ తనరుఁ గొన్ని

నిజ తేజమున దేవ నిలయంబు పెనుపొందఁ, జేయుచుగురుభక్తిఁ చైలఁగుఁగొన్ని

రాజరాజత్వాప్తి రాజిల్లి కుందప్ర, ముఖలక్ష్మి రాజుతో మొనయుఁ గొన్ని

దుర్జనులఁ త్రుంపనిద్ధర దొరయుహరినిఁ, బాయఁజాలమి మునుమున్న పరఁగినట్టి

శివశతానంద శతమఖ శ్రీదముఖ్య, దైవతములనఁ బురిని సౌధములు వెలయు

278

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో భవనాలు, వాటిలో కొన్ని రత్నాల కాంతితో శివుని నీలకంఠాన్ని పోలి ఉన్నాయి. కొన్ని పద్మరాగమణుల కాంతితో సూర్యుడిలా ఉన్న కళతో వెలుగుతున్నాయి. మరికొన్ని తమ తేజస్సుతో దేవాలయాలను కూడా మించి గురుభక్తితో ఉన్నట్లుగా ఉన్నాయి. మరికొన్ని కుబేరుని లక్ష్మిని పొంది రాజ రాజుల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఈ భవనాలు, దుర్మార్గులను నాశనం చేసే హరిని విడిచి ఉండలేని శివుడు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, లక్ష్మీదేవి మొదలైన దేవతలలా ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని భవనాలను దేవతలతో పోలుస్తూ వర్ణిస్తుంది. ఆ భవనాలు కేవలం ఇటుక, రాళ్ళతో కట్టినవి కాదని, అవి దేవతల నివాసాలంతటి గొప్పవి అని కవి చెబుతున్నాడు.

---

ఉ॥

అమ్మయుఁడై న చందురుని యందరుణాంశువులొంది రేయిధ్వాం

తమ్మెడఁ చిమ్మునండ్రయినఁ తద్విధుబింబము దర్శనీయమౌ

టెమ్మెయిఁ గల్గునోతలఁప రిప్పురి స్ఫాటిక సౌధ కాంతిపుం

జమ్ము దివమ్ము గ్రమ్ముగతి చక్కగ నీతనివంకఁ దోఁ చెడి౯

279

తాత్పర్యము:

చంద్రుడు కూడా సూర్యకాంతిని పొంది రాత్రి చీకటిని తరిమివేస్తే, ఆ చంద్రబింబం ఎంత అందంగా కనిపిస్తుందో, ఈ పట్టణంలోని స్ఫటిక భవనాల కాంతుల సమూహం ఆకాశమంతా వ్యాపించి, అందంగా కనిపిస్తోంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని స్ఫటిక భవనాల కాంతిని వర్ణిస్తుంది. ఆ భవనాల కాంతి ఎంత ప్రకాశవంతంగా ఉందంటే, అవి చంద్రునితో పోటీ పడుతున్నట్లుగా ఉన్నాయని కవి చెబుతున్నాడు.

---

తే॥

రాజనీలమణీగృహ రాజిప్రతి ఫ, లింప సితభానునందంక లీల కాన

నయ్యెనతఁడు తదుద్గతుఁ ఢౌటమఱియు, నంతరితుఁడౌటఁ పక్షద్వయంబుగలిగె

280

తాత్పర్యము:

రాజనీలమణులతో కట్టిన ఇళ్ల సమూహంలో ప్రతిబింబించగా, చంద్రుడు వాటి కాంతితో కలసినట్లుగా ఉన్నాడు. అతడు (చంద్రుడు) అక్కడ పుట్టినట్లుగా, మళ్ళీ అక్కడనే అదృశ్యమైనట్లుగా, పక్షం (శుక్ల, కృష్ణ పక్షాలు) ఏర్పడింది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం రాజనీలమణుల కాంతితో చంద్రుడు ఎలా కనిపిస్తాడో వర్ణిస్తుంది. ఈ అందమైన వర్ణన ద్వారా అయోధ్యలోని సంపదను కవి తెలియజేస్తున్నాడు.

---

తే॥

తన్నగరనాధునకు విబు ధనిలయేశు, డతనికితఁడు సమైశ్వర్యు లాప్తవరులుఁ

గాన నెగడొందు రాకపో కలకు నిలిపి, నట్టి సోపానపంక్తి నా హర్మ్యపాళి

281

తాత్పర్యము:

ఆ నగరపు రాజుకు (దశరథుడికి), దేవతల రాజుకు (ఇంద్రుడికి) సమానమైన ఐశ్వర్యం ఉంది. వారిద్దరూ స్నేహితులు. అందువల్ల ఆ పట్టణంలో భవనాలు, స్వర్గానికి వెళ్ళడానికి, రావడానికి వీలుగా సోపానాలు (మెట్లు) ఉన్నట్లుగా ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య రాజు దశరథుడి గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది. అతడి ఐశ్వర్యం ఇంద్రుడితో సమానమని, అతడి పట్టణం స్వర్గానికి దగ్గరగా ఉన్నట్లుగా ఉందని కవి పోలుస్తున్నాడు.

---

తే॥

లీల మెయి మాడువులనాడు బాలురచట, ననిమిష ద్రుఫలములందు కొనుటఁ జేసి

కానరోక్షుత్పిపాసలఁ గానియెడ భు, జింపనొల్లరె తల్లులు చీరనైన,

282

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో ఆటలాడే పిల్లలు దేవలోకపు చెట్ల ఫలాలను అందుకుని తినడం వల్ల, వారికి ఆకలి, దాహం ఉండవు. అందుకే తల్లులు ఎంత పిలిచినా భోజనం చేయడానికి ఇష్టపడరు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య యొక్క గొప్పతనాన్ని మరింతగా వివరిస్తుంది. అక్కడి పిల్లలు దేవలోకంలోని ఫలాలను కూడా పొందుతారని చెప్పడం ద్వారా ఆ పట్టణం ఎంత పవిత్రమైనదో, సంపన్నమైనదో తెలియజేస్తున్నాడు.

---

క॥

అమల కనక గోపుర కుం, భముల మొనయు సమయమునఁ ప్రభావంతుని బిం

బము వీట నెల్లరకుఁ త, ద్గమనముచేఁగాక తెలియఁ గాఁ తరమౌనే

283

తాత్పర్యము:

శుభ్రమైన బంగారు గోపురాల కలశాలపై సూర్యబింబం ప్రతిబింబించే సమయం కావడం వల్ల, ఆ పట్టణంలో ఉన్న వారందరికీ సూర్యుడు కదులుతున్నాడని తెలుస్తుంది, లేకపోతే అతడు ఎక్కడ ఉన్నాడో తెలుసుకోవడం కష్టం.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం బంగారు గోపురాల కాంతిని వర్ణిస్తుంది. ఆ పట్టణంలో ఎంత సంపద ఉందంటే, సూర్యుడు కదులుతున్నాడని కూడా ఆ గోపురాల ప్రతిబింబం ద్వారానే తెలుస్తుందని కవి చెప్పాడు.

---

తే||

తరణి మందేవా సంజ్ఞు లా శరులు సంజ

లందు మాత్రమె రోధించు టరసి చూడ

దత్ఫురద్వార చయధ గద్ధగిత హేమ

కలశరవిబింబకోటులఁ గాంచి కాదె

284

తాత్పర్యము:

సూర్యుడికి మందేహులు అనే రాక్షసులు సంధ్యవేళ మాత్రమే అడ్డుకుంటారు. కానీ ఆ పట్టణం యొక్క ద్వారాలపై ఉన్న బంగారు కలశాలలో ప్రతిబింబించిన కోట్ల సూర్యబింబాలను చూసి వారు అడ్డుకుంటారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య యొక్క సంపద, పవిత్రత గురించి వివరిస్తుంది. రావణుని వంటి రాక్షసులు సూర్యుడిని అడ్డుకునే మందేహులను కూడా ఆ అయోధ్యలోని బంగారు కలశాలలో ప్రతిబింబించిన సూర్యబింబాలు అడ్డుకుంటాయని చెప్పడం ద్వారా అయోధ్య గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు.

---

తే||

పురి మెఱయు వజ్రమయ వప్రములను డ్రాయు

వేళఁ తద్రుచుల నరుణ బింబమునకు

నొండు వన్నె యొదవుఁగాక యున్న సంజ

లంద కెంజాయ నది వెలయంగ నేల

285

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో మెరిసే వజ్రాలతో చేసిన కోట గోడలను దాటే సమయంలో, సూర్యుడికి ఆ వజ్రాల కాంతుల వల్ల ఎర్రని రంగు వస్తుంది. లేకపోతే సంధ్యా సమయంలో సూర్యుడు అంత ఎర్రగా ఎందుకు ఉంటాడు?

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య యొక్క కోట గోడల వైభవాన్ని వర్ణిస్తుంది. వజ్రాలతో చేసిన ఆ కోట గోడలు సూర్యుడికి కూడా రంగును ఇస్తున్నాయని చెప్పడం ద్వారా అయోధ్య ఎంత గొప్పదో కవి చెప్పాడు.

---

క||

అప్పురిఁగల సైకతముల, కుప్పలు మణిరాసులనఁగఁ గొనకొని జేజే

తిప్పలనఁ దనరు మేడల, యొప్పిదము నుతింప నెప్వఁ డోపు జగముల౯

286

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలోని ఇసుక దిబ్బలు కూడా మణులు పోగు పోసినట్లుగా కనిపిస్తాయి. మేడలు దేవతల కొండలలాగా ఉంటాయి. అటువంటి మేడల అందాన్ని ఎవరు వర్ణించగలరు?

విశేషాలు:

అయోధ్యలోని ఇసుకను మణులతో, మేడలను దేవతా కొండలతో పోలుస్తూ కవి ఆ పట్టణ సంపదను, వైభవాన్ని తెలియజేస్తున్నాడు.

---

తే||

సర్వవస్తువు లచ్చట స్వర్ణమణిమ, యమ్ములైయుంట నప్పురి నావరించి

నట్టి ఖేయాబ్ధిగన్న రత్నాకరాఖ్య, భ్రాంతి జనులు జలధియెడఁ పాడుచుండ్రు

287

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో అన్ని వస్తువులు బంగారంతో, మణులతో చేయబడినవి. ఆ పట్టణం చుట్టూ ఉన్న కందకం (కాలువ)ని చూసి, అది రత్నాలకు నిలయమైన సముద్రమని భ్రమపడి ప్రజలు ఆ కందకం వైపు పాటలు పాడుతారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని సంపద ఎంత ఎక్కువగా ఉందో వివరిస్తుంది. రత్నాలతో నిండిన సముద్రంతో ఆ పట్టణం చుట్టూ ఉన్న కందకాన్ని పోల్చాడు.

---

సీ||

కీరముఖత్రుటి తోరుదాడిమబీజ, ములఁగాంచి మేలి కెంపులనుఁ గాంచి

నవనవోల్లసితపల్లవ నికురుంబమ్ము, లనుఁగాంచి సత్ప్రవా లములఁగాంచి

పరిపక్వసహకార భవ్యఫలోత్కర, మ్ములఁగాంచి పసిఁడి ముద్దలనుఁ గాంచి

యనిశైక కలనాస మంచితశాద్వల, మ్ములఁగాంచి గరుడ పచ్చలనుఁగాంచి

విక చవివిధపుష్ప వితతులఁగాంచి వి, శిష్ట మణిగణముల సిరులఁగాంచి

కాన రొరులువీటఁ గదియక యుద్యాన, భూములనుచు విపణి సీమలనుచు

288

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో ఉన్న తోటలలో చిలుక ముక్కు లాంటి దానిమ్మ గింజలను చూసి, మంచి ఎరుపు రంగు గల కెంపులను చూసి, కొత్తగా వచ్చిన ఆకులను చూసి, మంచి పగడాలను చూసి, పండిన మామిడి పండ్లను చూసి, బంగారు ముద్దలను చూసి, ఎప్పుడూ అందంగా ఉండే పచ్చిక బయళ్ళను చూసి, పచ్చ రంగు గల మరకతాలను చూసి, వికసించిన రకరకాల పూల సమూహాలను చూసి, గొప్ప మణులను, సంపదలను చూసి, ఆ పట్టణానికి వచ్చినవారు తోటలు, సంతలు అని వేరుగా గుర్తించలేరు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని సంపదను, తోటల అందాన్ని వర్ణిస్తుంది. పండ్ల గింజలు, ఆకులు, పండ్లు, పచ్చిక బయళ్ళు కూడా విలువైన రత్నాలలాగా ఉన్నాయని, అందుకే వాటి మధ్య తేడాను గుర్తించడం కష్టమని కవి చెబుతున్నాడు.

---

సీ||

కులగిరినిభహర్మ్య కూటస్థలీమృదం, గనినాదములు మేలి గర్జలనుచు

సంబరచుంబి సౌధాగ్రభూవిహరద్వ, ధూతనుద్యుతులు విద్యుత్తులనుచు

నాశావలయసము ద్యత్తోరణస్థ ర, త్నప్రభ లింద్రాయుధములటంచు

నాతార కాపథ వ్యాపక వైజయం తీ కల ల్వినువాఁక తెరలటంచు

భ్రాంతులెన్నెన్ని మోయిట్లు పరఁగుచుండుఁ, గానియేనాఁడును విముక్తి ఘటన లేదు

ముక్తి పురవరమందురు మునులెఱింగి, దీని దేవరహస్యంబు దెలియుటరిది

289

తాత్పర్యము:

కొండలలాంటి ఆ భవనాలపై నుండి వచ్చే మృదంగాల శబ్దాలు గొప్ప ఉరుముల్లాగా, ఆకాశాన్ని తాకే భవనాలపై విహరించే యువతుల శరీర కాంతులు మెరుపుల్లాగా, దిశల చివర ఉన్న తోరణాలలోని రత్నాల కాంతులు ఇంద్రధనుస్సుల్లాగా, నక్షత్ర మండలంలో వ్యాపించిన జెండాల సమూహం గంగానది తెరల్లాగా అని భ్రమలు కలుగుతాయి. కానీ వారికి విముక్తి మాత్రం కలగదు. మునులు దీనిని ముక్తిని ఇచ్చే పట్టణం అంటారు. దీని వెనుక ఉన్న దైవ రహస్యాన్ని తెలుసుకోవడం కష్టం.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని భ్రమలను వర్ణిస్తుంది. అక్కడి శబ్దాలు, కాంతులు కూడా స్వర్గలోకంలోని వాటిలాగా ఉంటాయని, కానీ ఆ పట్టణం ముక్తిని ఇచ్చేదని కవి చివరిలో చెబుతున్నాడు.

---

చ||

ఎడ నెడనోషధీలతిక లెల్లెడ యంత్రకలాకలాపభా

స్యుడుపతిబింబముల్ ఘృణి మహెూజ్జ్వల భాస్కరభాస్వరంబులై

కడలఁదనర్చు రత్నకలి కానివహంబులు డంబుమీఱ నె

న్నఁడుఁ గనరాదు రేఁ పవలు నా వివరంబెటు వింతవారికి౯

290

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో కొన్ని చోట్ల ఓషధీ లతలు, అన్ని చోట్లా యంత్రాలతో చేసిన చంద్రబింబాలు, సూర్యునితో సమానమైన ప్రకాశవంతమైన రత్నాల గుంపులు గొప్పగా ఉన్నాయి. అందుకే అక్కడ రాత్రి, పగలు అనే భేదం తెలియదు. ఇది కొత్తగా వచ్చిన వారికి ఎలా అర్థమవుతుంది?

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని సాంకేతికతను వర్ణిస్తుంది. ఓషధులు, యంత్రాలు, రత్నాల వల్ల ఆ పట్టణంలో రాత్రి అనేదే ఉండదని కవి చెబుతున్నాడు.

---

ఉ॥

పచ్చలతోరణాల గుమి పచ్చగఁతీర్చిన యట్టులుండ నే

పొచ్చెములేని ముత్తెముల మ్రుగ్గు లమర్చిన రీతినుండ సం

పచ్చయయుక్తి కర్షముగ మంగళవాద్యము లోలిమ్రోయఁ ప్రో

ల్లచ్చికి లచ్చి; పెండిలిఁ తలంగక చేయుచునుండు నిచ్చలు౯

291

తాత్పర్యము:

పచ్చల తోరణాల గుంపులు పచ్చగా అమర్చినట్లుగా, దోషం లేని ముత్యాల ముగ్గులు వేసినట్లుగా, సంపదను పెంచడానికి వీలుగా మంగళకరమైన వాద్యాలు వరుసగా మోగుతూ ఉండగా, ఆ పట్టణంలో లక్ష్మీదేవికి పెళ్లి చేస్తున్నట్లుగా ఎప్పుడూ ఆనందం కనిపిస్తుంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య యొక్క నిరంతర శుభాలను వర్ణిస్తుంది. ఆ పట్టణం ఎప్పుడూ లక్ష్మీదేవికి పెళ్లి జరిగే ఇంటిలా ఉందని కవి పోల్చాడు.

---

తే||

తనవనఁబులు క్రొత్తనందనవనములు, మందురలు సైంధవకలా ప్త్యమందరమలు

మందిరములు శుభేంది రామందిరములు, స్వర్గపురమున కిదివింత స్వర్గపురము

292

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలోని తోటలు కొత్త నందన వనాలలాగా, గుర్రాల లాయాలు సైంధవ గుర్రాల వల్ల మందర పర్వతాలలాగా, ఇళ్ళు లక్ష్మికి నిలయాలలాగా ఉన్నాయి. ఇది స్వర్గానికే ఒక కొత్త స్వర్గం లాగా ఉంది.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యను స్వర్గంతో పోల్చి దాని గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది. అక్కడి తోటలు, గుర్రాలు, ఇళ్ళు అన్నీ స్వర్గలోకానికి మించి ఉన్నాయని కవి చెప్పాడు.

---

ఉ॥

మిన్నుల మించిదాన రమమేలువహించి తటిత్కలాప సం

పన్నతఁగాంచి స్ఫారరవ భంగులె సంగఁగ గజ్జలాద్రు లం

చెన్నఁగ మేఘమండలి మదేభనిభస్థితిఁ పొల్చు నప్పురి౯

విన్నఁదనంబు లేకెపుడు విష్ణుపదాప్తి నెలర్పరేఘనుల్

293

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో ఆకాశాన్ని మించి, లక్ష్మీదేవిని పోలిన మెరుపులు, గంభీరమైన శబ్దాలు కలిగిన మేఘాలు, కొండల్లాగా, మదపుటేనుగుల్లాగా ఉన్నాయి. అలాంటి పట్టణంలో గొప్పవారు ఎప్పుడూ బాధ లేకుండా విష్ణువు యొక్క పాదాలను పొందేలా వెలుగుతారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ఆధ్యాత్మిక వాతావరణాన్ని వివరిస్తుంది. ఇక్కడ నివసించే వారు విష్ణువును ధ్యానించి మోక్షం పొందుతారని కవి చెబుతున్నాడు.

---

తే||

వీట నెగడొందు ఘోటక వితతిధాటి, వ్రేటువడి వేల్పుదొర తేజి వీనులెత్తి

తిరిగి చూచుచు వెల్లనై దివముసేరె, దాన నుచ్చైశ్శ్రవంబండ్రు దానిజనులు

294

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలో ఉన్న గుర్రాల వేగానికి, దేవతల రాజు ఇంద్రుని గుర్రం (ఉచ్చైశ్శ్రవం) చెవులు నిక్కించి వెనక్కి తిరిగి చూసి, తెల్లగా పాలిపోయి స్వర్గానికి వెళ్ళింది. అందుకే ప్రజలు దానిని ఉచ్చైశ్శ్రవం అని అంటారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య గుర్రాల వేగాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఇంద్రుని గుర్రం కూడా వాటితో పోటీ పడలేక పారిపోయిందని, అందుకే అది తెల్లగా అయ్యిందని కవి చమత్కారంగా చెప్పాడు.

---

క॥

అనిలుని రూపు గెడపె నె,మ్మన మణువుగఁ జేసె నంశు మాలిరధాశ్వా

లినిఁ త్రోచె మహాబిలమున, ఘనవేగము పేర్మి ఘోట కవ్రజము పురి౯

295

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలోని గుర్రాల సమూహం తమ గొప్ప వేగంతో గాలి రూపాన్ని చెడగొట్టాయి, మనసును కూడా అణువుగా మార్చాయి, సూర్యుని గుర్రాలను కూడా పాతాళంలోకి నెట్టాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య గుర్రాల వేగాన్ని మరింత అతిశయోక్తిగా వర్ణిస్తుంది. గాలి, మనసు, సూర్యుని గుర్రాలు కూడా వాటితో పోటీపడలేవని చెప్పడం ద్వారా వాటి గొప్పతనాన్ని తెలియజేశాడు.

---

సీ||

పద్మరాగప్రభా పటలంబు లొకచోట, నొక యెడ మౌక్తిక ప్రకటరుచులు

లలితప్రవాలద్యుతుల రాసులొకవంక, నొక చెంప గారుడా శ్శ్రోరుశోభ

లలపుష్యరాగ దీప్తులగుంపు లొక యోర, నొక పార్శ్వమున వజ్రనికరరోచు

లలఘునీలమణీచ్ఛ వులప్రోవు లొకచాయ, నొకకడ గోమేధికోస్ర విభలు

సకలరత్న మిశ్ర సత్కాంతులొక చక్కి, వెలయు నెప్డు గగన వీధిదొరసి

ఘనశతాంగవర్గ కపటనవగ్రహ, మండలములు వీట మలయుచుంట

296

తాత్పర్యము:

పద్మరాగమణుల కాంతి సమూహాలు ఒక చోట, ముత్యాల కాంతులు ఇంకో చోట, పగడాల కాంతుల రాశులు ఒక వైపు, పచ్చల గొప్ప శోభ ఇంకో వైపు, పుష్యరాగమణుల గుంపులు ఒక పక్క, వజ్రాల కాంతులు మరో పక్క, నీలమణుల రాశులు ఒక వైపు, గోమేధిక మణుల కాంతులు ఇంకో వైపు, అన్ని రత్నాల మిశ్రమ కాంతులు మరో వైపు ఆకాశాన్ని తాకేలా ప్రకాశిస్తున్నాయి. రథాల సమూహాలు నవగ్రహ మండలాలలాగా ఆ పట్టణంలో కదులుతూ ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య యొక్క రత్నాల సంపదను వివరిస్తుంది. పట్టణంలో అన్ని రకాల మణులు ఉన్నాయని, వాటి కాంతులు ఆకాశమంతా వ్యాపించాయని చెబుతోంది.

---

ఉ॥

చొచ్చినఁ చొత్తు రబ్బలి వసుంధరనైన ద్విజిహ్వవృత్తి లే

దచ్చద లెక్కి సందఱి మియార్చెద రూనరు పక్షపాతమే

పొచ్చెమెదం తలంపరనిఁ పోటులఁ కీడ్పడఴొకప్పుడు౯

మెచ్చకు శూలినైన ధృతి మేకొను యోధవరేణ్యు లప్పురి౯

297

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలోని గొప్ప యోధులు బలి చక్రవర్తి రాజ్యంలోకి అయినా వెళ్తారు కానీ రెండు నాలుకలతో మాట్లాడరు (అబద్ధాలు చెప్పరు). వారు అందరినీ గౌరవిస్తారు. ఎవరికీ పక్షపాతం చూపరు. లోపల ఏ విధమైన దుర్గుణాలు ఉండవు. యుద్ధంలో ఎప్పుడూ ఓడిపోరు. శివుడిని కూడా మెచ్చకుండా, ధైర్యంతో ఉంటారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని యోధుల లక్షణాలను వివరిస్తుంది. వారి ధైర్యం, పరాక్రమం, నిజాయితీ, ధర్మనిష్ఠ గురించి చెబుతోంది.

---

సీ||

పొలయల్కవొడమునప్పుడె విప్రలంభంబు, స్మరసంగరములనె మానహాని

సురతవిశ్రాంతినే సోలింతకాన్పు కూ, ర్కొదప, వేళ నె కలా సుద్యమంబు

ఘనతపోవ్రతనిష్ఠ లనె విలాసవిరామ, మతిహర్షమందె బాప్పానుగమము

కలగని మేల్కాంచుటలయందె విభ్రాంతి, యఘవృత్తియందె యనాదరంబు

వలవు గిలిగింతల నె మేలి యులికిపాటు, తివియు తఱితీపులనె కడు దీవరంబుఁ

గాని యొండెడ నొక్కండుఁ గానఁబడదు, పట్టణంబునఁగల సతీ పతుల కెపుడు

298

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలోని భార్యాభర్తలకు అలిగినప్పుడు మాత్రమే వియోగం, కామ క్రీడల్లో మాత్రమే అహంకారం తగ్గుతాయి. శృంగార వినోదాల తర్వాత మాత్రమే అలసట, కళలను నేర్చుకునేటప్పుడు మాత్రమే ఆసక్తి, గొప్ప తపస్సులో మాత్రమే విలాసాలు ఆగుతాయి. అధిక సంతోషం వల్ల మాత్రమే కళ్ళ నుండి నీళ్ళు వస్తాయి. కలలు కని మేల్కొనేటప్పుడు మాత్రమే భ్రమ కలుగుతుంది. చెడు పనులు చేసేటప్పుడు మాత్రమే నిరాదరణ కలుగుతుంది. ప్రేమిస్తున్నప్పుడు మాత్రమే ఉలికిపాటు, గట్టిగా లాగేటప్పుడు మాత్రమే గందరగోళం ఉంటాయి. ఈ లక్షణాలు ఇంకెక్కడా కనిపించవు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్య ప్రజల జీవన విధానాన్ని వర్ణిస్తుంది. వియోగం, అహంకారం, అలసట, కన్నీళ్ళు వంటివి వారి జీవితంలో సాధారణంగా ఉండవు, అవి కొన్ని ప్రత్యేక సందర్భాలలో మాత్రమే కనిపిస్తాయని కవి చెబుతున్నాడు.

---

సీ||

స్వాధ్యాయవిధి సమా శ్రయణంబకాని జీ, వికకు విద్దెలటన్న వెర్రిబొరయ

రాతిథేయస్థితి వ్యాప్తియకాని భో,గార్థ సంసక్తిమై నగడుగాంచ

రమృతాహృతి మహాశ యత్వంబకాని దం, భాది జృంభకునిజ్య లనువుపఱుప

రాత్మసంసిద్ధి లక్ష్యత యొండకాని వా, దములకై వేదాంత తత్త్వమిడరు

సత్యమస్తేయమనుకంప శౌచమార్జ, వమ్ము మున్నగు సహజగుణమ్ము లెసఁగఁ

తాపసోత్తమశిక్షలఁ తవిలి మెలఁగు, విప్రవరు లుందురందుఁ గవిప్రవరులు

299

తాత్పర్యము:

ఆ పట్టణంలోని గొప్ప బ్రాహ్మణులు తమ జీవనం కోసం విద్యను నేర్చుకోవడం అనే వెర్రిని వదలారు, అది కేవలం వేదాధ్యయనానికి మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు. వారు అతిథులను గౌరవించడం తప్ప భోగాల కోసం ఆసక్తి చూపరు. గొప్ప ఆశయంతో అమృతాన్ని స్వీకరిస్తారు తప్ప అహంకారం కోసం దాన్ని వృధా చేయరు. ఆత్మ జ్ఞానాన్ని పొందడానికే లక్ష్యం తప్ప వాదాల కోసం వేదాంత తత్త్వాన్ని ఉపయోగించరు. సత్యం, అస్తేయం (దొంగతనం చేయకపోవడం), దయ, పరిశుభ్రత, సరళత వంటి సహజ గుణాలు వారికి ఉంటాయి. అటువంటి గొప్ప కవి పండితులు అక్కడ ఉంటారు.

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని బ్రాహ్మణుల యొక్క గొప్ప గుణాలను వివరిస్తుంది. వారు తమ జ్ఞానాన్ని, విద్యను భోగాలకు కాకుండా ధర్మబద్ధమైన జీవితానికి ఎలా ఉపయోగిస్తారో కవి చెబుతున్నాడు.

---

శా||

వేనోళ్ళన్వివరింతు విద్దెలనుచు స్వీటన్ద్విజౌఘంబుతో

తానెంతేనిఁ బ్రతిజ్ఞఁబూని యజయి త్వంబందుటన్దుర్ధరా

నూనక్ష్మాభరమూనె శేషుఁడనుచో నోరెత్తఁగా నెంతవా

డీనల్మోములదయ్య మేతది తరుల్హీనస్థితిం జెందరే

300

తాత్పర్యము:

వేయి నాలుకలతో వివరిస్తానని చెప్పే శేషుడు కూడా ఆ పట్టణంలోని బ్రాహ్మణ సమూహంతో వాదనకు దిగి ఓడిపోయాడు. అందువల్ల, భరించలేని గొప్ప భూమి భారాన్ని మోసే శేషుడు కూడా అక్కడ మాట పలకలేనప్పుడు, నలుగు ముఖాల బ్రహ్మ దేవుడు కూడా ఏమీ చెప్పలేకపోయాడు. ఇక ఇతరులు ఎంత? వారు తక్కువ స్థితికి చేరుకోరా?

విశేషాలు:

ఈ పద్యం అయోధ్యలోని బ్రాహ్మణుల యొక్క గొప్ప జ్ఞానాన్ని వర్ణిస్తుంది. వేయి నాలుకలు ఉన్న ఆదిశేషుడు, బ్రహ్మ దేవుడు కూడా వారి ముందు ఓడిపోయారని కవి చెప్పడం ద్వారా వారి జ్ఞానం ఎంత గొప్పదో తెలియజేస్తున్నాడు.