బాలకాండ 301 -350 పద్యాలు
సీ||
ఒజ్జలమాటల కొఱ గొడ్డెములువల్క, రలవోకఁ
దొలుఁ బలుకులు పఠింత్రు
సంజలందుఁ బ్రపత్తి సావిత్రి జపియింతు,
రటు సమిదాధాన మాచరింత్రు
దొసఁగులకూటమిఁ నొడిఁబడ రేపట్ల, మేలి
ప్రశస్తి నెమ్మెయిఁ దొలంగ
రొగి భైక్షవృత్తిన యునికి నున్న తిఁగాంతు,
రాదృతి మైత్ర్యాదు లలవరింత్రు
బ్రహ్మవర్చసమునఁ బ్రబలి శమాదులు, దొడవులుగను
శ్రద్ధ తోడుగాఁగ
నెందు సవతు లేక యెసఁగుదురజినాది, ధారులగుచు
బ్రహ్మచారు లచట 301
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని బ్రహ్మచారులు గురువుల మాటలను
వ్యతిరేకించరు. ఏమరుపాటు లేకుండా వేదాలను అధ్యయనం చేస్తారు. సాయంత్రం వేళల్లో గాయత్రీ
మంత్రాన్ని భక్తితో జపిస్తూ, హోమాలు చేస్తారు. చెడు పనులకు దూరంగా ఉంటారు, మంచి కీర్తిని
కోల్పోరు. అడుక్కుని భోజనం చేస్తూ కూడా తమ జీవన విధానం ఉన్నతమైనదని భావిస్తారు. స్నేహం
వంటి మంచి లక్షణాలను పెంపొందించుకుంటారు. బ్రహ్మతేజస్సుతో, శాంతం, ఇంద్రియ నిగ్రహం
వంటి గుణాలను ఆభరణాలుగా ధరించి, శ్రద్ధతో కూడి ఉంటారు. వారందరూ జింక చర్మాలను ధరించి,
ఒకరితో ఒకరు పోటీ లేకుండా సమర్థవంతంగా జీవిస్తారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం బ్రహ్మచర్య ఆశ్రమంలో పాటించే
కఠినమైన నియమాలను వివరిస్తుంది.
●
బ్రహ్మవర్చసం:
బ్రహ్మతేజస్సు, ఇది వేదాధ్యయనం వల్ల, నియమాలను పాటించడం వల్ల లభిస్తుంది.
●
శమము, దమము:
శాంతం, ఇంద్రియ నిగ్రహం అనేవి ఉత్తమమైన లక్షణాలుగా ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి.
●
మైత్ర్యాదులు:
స్నేహం, కరుణ, ముదిత (సంతోషం), ఉపేక్ష (నిర్లిప్తత) వంటి ఉత్తమ గుణాలు.
ఉ॥
వృత్తిఁదలంగ రీగియెడ విన్నఁదనంబునఁ
బోరు సౌమ్య సం
పత్తికి గంటి వెట్టరేటుఁ బ్రాహుణిక
ప్రకరంబు గొల్తు రే
యెత్తునఁ బాపముల్దలఁప రోపిక సత్క్రియ
లాచరింత్రు వి
ద్వత్తము లిభ్యు లంచితులుఁ దత్పురినుండు
గృహస్థు లెప్పుడు ౯ 302
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని గృహస్థులు తమ వృత్తులను
విడిచిపెట్టరు, బద్ధకం వల్ల నిరాశ చెందరు. శాంతంగా, ఉన్నతంగా ఉంటారు. అతిథులను ఎప్పుడూ
ఆదరిస్తారు. ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ పాపపు ఆలోచనలు చేయరు, ఓపికతో మంచి పనులు చేస్తారు.
వారంతా పండితులు, సంపన్నులు మరియు గౌరవనీయులు.
విశేషములు:
●
వృత్తి:
జీవనోపాధి. గృహస్థాశ్రమంలో వృత్తిని ధర్మబద్ధంగా కొనసాగించడం ముఖ్యం.
●
ప్రాహుణిక ప్రకరంబు: అతిథులు. అతిథి సత్కారం గృహస్థ ధర్మాలలో ఒకటి.
●
ఈ పద్యం గృహస్థ ధర్మాన్ని, అంటే వృత్తి
ధర్మం, అతిథి సత్కారం, శాంత స్వభావం వంటి వాటిని వివరిస్తుంది.
ఆ||
పత్ని సుతులకడన పాటిల్లనొండెఁ త, ద్యుక్తు
లగుచునుండె నోజనగ్ను
లెందుఁ దోడుగాఁగ నెనయుదు రడవిఁ త,
పంబుసలుప వనని వాసులచట 303
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని వనప్రస్థులు (అడవిలో తపస్సు
చేసుకునేవారు) భార్యాబిడ్డలకు దూరంగా ఉంటారు, లేదా వారితో కలిసి నియమంగా జీవిస్తారు.
యజ్ఞాగ్నులు వారికి తోడుగా అడవిలో తపస్సు చేస్తారు.
విశేషములు:
●
వననివాసులు:
వానప్రస్థాశ్రమంలో ఉన్నవారు. ఈ ఆశ్రమంలో గృహస్థులు వృత్తిని విడిచిపెట్టి తపస్సు కోసం
అడవికి వెళతారు.
●
ఈ పద్యం వానప్రస్థాశ్రమం యొక్క రెండు
విధానాలను వివరిస్తుంది: ఒకరు ఒంటరిగా అడవికి వెళ్లడం, మరొకరు భార్యతో కలిసి వెళ్లడం.
క||
వృత్తులమలఁగించి యెదం, జిత్తముఁ జిక్కించి
యెపుడుఁ చిద్ఘనరూపా
యత్తులకా సుఖియింతురు, ముత్తికి నెలవులు
పురమున మొనయుయతీంద్రుల్ 304
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని యతీంద్రులు (సన్యాసులు)
తమ వృత్తులను వదిలి, తమ మనసులను అదుపులో పెట్టుకుని, ఎల్లప్పుడూ పరమాత్మ స్వరూపంలో
లీనమై సుఖిస్తారు. వారు మోక్షానికి నెలవుల వంటివారు.
విశేషములు:
●
యతీంద్రులు:
సన్యాసులు. వీరు సర్వం త్యజించి మోక్షం కోసం ప్రయత్నిస్తారు.
●
చిద్ఘనరూపాయత్తులు:
చిత్ (జ్ఞానం), ఘన (సమగ్రం) అయిన ఆకారం. అంటే బ్రహ్మస్వరూపంతో లీనమై ఉండటం.
●
ఈ పద్యం సన్యాసాశ్రమం యొక్క లక్షణాలను
వివరిస్తుంది.
సీ||
ఈశ్వరకలనాస మృద్ధి లక్ష్యమెకాని, కమలాభిఘాత
సంకలన లేదు
పరతమోనోద ధూర్వహనశక్తి యెకాని, చక్రవిభేదని
శ్చయము లేదు
కువలయామోదనా వ్యవహితత్వమెకాని, సద్వికాసనిరాస
సరణి లేదు
స్వార్థి చకోర కాహ్లాదనేచ్ఛ యకాని,
స్వీయాలినిర్బంధ చింత లేదు
రాజుల రాజు లె ప్రదోష రాగరహితు, లంచిత
గురూదయాశం సులపకలంకు
లనిశపూర్ణు లనామయు లద్వితీయ, యోగమహితు
లమిత తేజులుందురందు 305
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని రాజులు, ఈశ్వరుని గొప్పదనాన్ని
అనుసంధానించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటారు తప్ప సంపదను పోగుచేయడం కాదు. చీకటిని పోగొట్టే
శక్తి కలిగి ఉంటారు కానీ (విష్ణువులా) చక్రాయుధాన్ని ప్రయోగించరు. లోకానికి ఆనందాన్ని
ఇస్తారు కానీ (చంద్రుడిలా) సరస్సులోని కలువలను వికసింపజేసి, కుముదాలను మూసివేయరు. తమ
కోసం ఆనందం కోరుకునేవారికి సంతోషం కలిగిస్తారు తప్ప (చంద్రుడిలా) తమ భార్యను బంధించే
చింత ఉండదు. వారు దోషాలు లేనివారు, గొప్ప గురువుల అనుగ్రహం పొందినవారు, నిష్కలంకులు,
ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉంటారు, వ్యాధులు లేనివారు, అద్భుతమైన యోగమహిమ కలవారు, అపరిమితమైన
తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం రాజులను వివిధ ఉపమానాలతో పోల్చి
వారి గొప్పతనాన్ని వివరిస్తుంది.
●
కమలాభిఘాత సంకలన:
సంపదను పోగుచేయడం (లక్ష్మిని పొందే ఆలోచన).
●
పరతమోనోద ధూర్వహనశక్తి: తమ శత్రువుల చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని) తొలగించే శక్తి.
●
కువలయామోదనా వ్యవహితత్వం: కువలయం అంటే భూమి, కలువ. అంటే రాజులు భూమికి ఆనందాన్ని ఇస్తారు.
చంద్రుడు కలువలకు ఆనందం ఇస్తాడు.
●
ఈ పద్యంలో రాజులకు ఉన్న విశిష్ట లక్షణాలు
ప్రస్తావించబడ్డాయి.
చ||
ఘనకృషి గోగణావన మఖండముగాఁగ్రయ విక్రయోన్నతి
దనరి మహాసమృద్ధి నిజ ధర్మముఁబాయక పెంపు
సొంపుల౯
ధనదుని లెక్క సేయక యుదారతమీఱి విదారితాఘులై
యనయము దేవవిప్రనివ హార్చలఁ బొల్తుకు
వైశ్యులప్పురి౯ 306
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని వైశ్యులు గొప్పగా వ్యవసాయం
చేస్తారు, గోవులను రక్షిస్తారు. అద్భుతమైన వ్యాపారాలు చేస్తూ, గొప్ప సంపదతో వృద్ధి
చెందుతారు. తమ ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టకుండా, కుబేరుని కూడా లెక్క చేయనంత ఉదారంగా ఉంటారు.
పాపాలకు దూరంగా ఉంటూ, ఎల్లప్పుడూ దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజిస్తూ ప్రకాశిస్తారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం వైశ్యుల ధర్మాలైన కృషి (వ్యవసాయం), గోరక్షణ, క్రయవిక్రయాలు (వ్యాపారం)లను వివరిస్తుంది.
●
ధనదుడు:
కుబేరుడు. ఇక్కడ వైశ్యుల సంపద కుబేరునితో సమానమైనదని చెప్పబడింది.
●
దేవవిప్రనివ హార్చలు: దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించడం. ఇది వైశ్య ధర్మాల్లో ఒకటి.
తే||
ద్విజసమర్చలు నెఱపుచు దేవభక్తి, దనరఁ
బుణ్యచరిత్రము ల్వినుచుఁ పావ
నాత్ములై ధర్మ దేవత లనఁగశూద్రు, లొప్పుదురు
మేలియొప్పుల కుప్పలచట 307
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని శూద్రులు బ్రాహ్మణులను
పూజిస్తూ, గొప్ప భక్తితో పుణ్యకథలను వింటూ పవిత్రమైన మనస్సుతో ఉంటారు. వారు మంచి లక్షణాలకు
కుప్పలలాగా, ధర్మాన్ని పాటించే దేవతలలాగా ప్రకాశిస్తారు.
విశేషములు:
●
ద్విజసమర్చలు:
బ్రాహ్మణులను గౌరవించడం.
●
పుణ్యచరిత్రలు:
పుణ్యకథలు. వీటిని వినడం ద్వారా పావనాత్ములు (పవిత్రులు) అవుతారని చెప్పబడింది.
●
ఈ పద్యం శూద్రులు కూడా ధర్మాన్ని,
భక్తిని అనుసరించి గొప్పవారుగా కీర్తింపబడతారని సూచిస్తుంది.
శ॥
పతిహితమతిఁ పార్వతి భా, రతి విద్యాకలన
సురుచి రత రతి సంప
ద్గతి శ్రీసతిఁ దొడరి పతి, వ్రత లుందురు
పురమునం దరముగాదెన్న౯ 308
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో పతివ్రతలు తమ భర్తల మంచి
కోరుతూ, పార్వతిలాగా, చదువుల విషయంలో సరస్వతిలాగా, అందంలో రతిలాగా, సంపదలో లక్ష్మిలాగా
ప్రవర్తిస్తారు. వారిని వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యంలో గొప్ప పతివ్రతలకు పార్వతి,
సరస్వతి, రతి, లక్ష్మిలతో పోలికలు చెప్పబడ్డాయి.
●
పతిహితమతి:
భర్తకు మంచి కోరే బుద్ధి.
●
ఇది ఆనాటి సమాజంలో స్త్రీల ఉన్నత స్థానాన్ని,
వారి పవిత్రతను తెలియజేస్తుంది.
సీ||
ప్రొద్దుపొద్దునమున్నె నిద్దురమేల్కాంచి,
ధవుని యంఘ్రులకు వందన మొనర్చి
యిష్టదైవత మెదనెంచి నెయ్యముదోఁప, శ్వశురుల
సేవలా సత్తి నెఱపి
యటఁ పనులచ్చొత్తి నటులె నొవ్వక తీర్చి,
పిల్లలఁగ సరక ప్రీతిగొసరి
సరసమృష్టాన్నము ల్సరగునఁ పొసగించి,
తమవారినతిథుల దనియఁ జేసి
తొడవులకును మేలి తొడవు నానయకాఁగఁ,
బలుకుజుంటితేనె నెలవుగాఁగ
గొనములెల్లఁదాల్మిఁ గొమరొంద శుభలీల,
నెగుడు నలకుటుంబి నీగణంబు 309
తాత్పర్యము:
అయోధ్యలోని గృహిణీమణులు తెల్లవారుజామునే
నిద్ర లేచి, భర్త పాదాలకు నమస్కరించి, తమ ఇష్ట దైవాన్ని భక్తితో తలచుకుంటారు. అత్తమామలను
ఆత్మీయంగా సేవిస్తారు. పనులను అలసట లేకుండా చేస్తారు, పిల్లలను ప్రేమతో చూసుకుంటారు.
మంచి రుచికరమైన ఆహారాన్ని త్వరగా వండి, తమవారిని, అతిథులను సంతృప్తి పరుస్తారు. వారికి
ఆభరణాల కన్నా మంచి నడవడిక, తేనెలాంటి తీయని మాటలు గొప్పవిగా భావిస్తారు. ఓర్పుతో అన్ని
గుణాలను కలిగి, శుభప్రదంగా జీవనం సాగిస్తారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం ఆనాటి గృహిణీమణుల దైనందిన
జీవితాన్ని, వారి గుణగణాలను వివరిస్తుంది.
●
తొడవులకును మేలి తొడవు నానయకాఁగ: ఆభరణాల కన్నా మంచి నడవడికయే గొప్ప ఆభరణమని చెప్పబడింది.
●
ఇది కుటుంబ వ్యవస్థలో స్త్రీల పాత్ర
ఎంత ముఖ్యమైనదో తెలియజేస్తుంది.
సీ||
అంజనాచల సారమందుఁ తీసిననిగ్గు, లననొప్పు
నెఱికొప్పు లమరుచుండ
లలితసౌదామనీ లతలతళ్కుల గుంపు, లనఁదోఁచు
తనురోచు లనఁగి పెనఁగ
బూర్ణేందుబింబము ల్భువిఁబెక్కులొద
వెనో, యన నెమ్మొగములిమ్ములనుఘటింప
బాతాలముననుండి బయలొందు చిల్వబా, ర్లనమీఱునూగారు
లందగింప
మఱియు సకలాంగ సౌష్ఠవ మహిమఁదమకు, సవతుగా
రెల్లజగముల యువతులనఁగ మెఱయుదురు గాధిపుత్రని ఆర్మితనవీన, మోహినీ దేవతలు నాఁగ ముదితల
చట 310
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని స్త్రీలు అంజనాద్రి సారం
నుండి తీసిన కాంతిలాంటి నల్లని జుట్టుతో, మెరుపు తీగెల గుంపులాంటి శరీర కాంతితో, భూమి
మీద అనేక చంద్రబింబాలు ఉన్నాయేమో అన్నట్లు అందమైన ముఖాలతో, పాతాళం నుండి వచ్చిన పాములాంటి
నూగారుతో (నుదుటిపై వెంట్రుకల రేఖ) ప్రకాశిస్తారు. వారి సర్వాంగ సౌష్ఠవం ముందు ఈ ప్రపంచంలోని
ఏ స్త్రీ కూడా సాటి రాదు. వారు విశ్వామిత్రుని (గాధిపుత్రుడు) కొత్తగా సృష్టించిన మోహిని
దేవతల్లాగా ప్రకాశిస్తారు.
విశేషములు:
●
అంజనాచల సారము:
అంజనాద్రి అంటే కాటుక కొండ. దాని సారంలాగా జుట్టు నల్లగా ఉందట.
●
సౌదామనీ లతలు:
మెరుపు తీగెలు.
●
నూగారు:
నుదుటిపై సన్నని వెంట్రుకల రేఖ. ఇది స్త్రీ సౌందర్యానికి గుర్తుగా వర్ణించబడింది.
●
గాధిపుత్రుని ఆర్మిత నవీన మోహినీ దేవతలు: విశ్వామిత్రుడు సృష్టించిన కొత్త మోహిని దేవతలు. ఇది స్త్రీల
అందాన్ని అతిశయోక్తిగా వర్ణించే ఉపమానం.
క||
మిన్నున నొకనది గలదని, యెన్నెదరిలఁ
గవివరేణ్యు లెంచఁబడియెనో
తన్న గర సౌధతలవిహ, రన్నా రీ దేహరుచిఝ
రమ్ముల కలిమి౯ 311
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని మేడలపై విహరించే స్త్రీల
శరీర కాంతి ప్రవాహాలు ఆకాశంలో ఒక నది ఉందని కవిశ్రేష్ఠులు భావించేలా చేస్తాయి.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యంలో స్త్రీల శరీర కాంతిని ప్రవాహంతో
పోల్చారు, అది ఆకాశంలో నదిగా కనిపించేంత ప్రకాశవంతంగా ఉందట.
●
కవుల ఊహకు ఎంత గొప్ప ప్రేరణ కలిగిస్తారో
ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
చ||
పురిఁ తరుణీవిహారములఁ పొల్పగు మేడల
పజ్జనేగు పు
ష్కరమణిమండలంబునఁ బొసంగు త్రిమూర్తులు
తత్కటాక్ష వా
గురలకు వశ్యులౌదురని గొబ్బున నిల్చిరి
వారి మోమునం
దురమునఁ పార్శ్వమందుఁ క్రమ ఒప్పఁగఁ
దత్సతు లెల్లవేళల౯ 312
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని స్త్రీలు తమ అందమైన నవ్వులతో,
చూపులతో బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులను కూడా తమ వలలో పడేసుకుంటారని భయపడి, వారి భార్యలు
(సరస్వతి, లక్ష్మి, పార్వతి) వారి ముఖం, వక్షం, పక్కన నిలిచి వారి చూపులను అడ్డుకుంటారు.
విశేషములు:
●
త్రిమూర్తులు:
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు.
●
కటాక్ష వాగురలు:
చూపు అనే వలలు.
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని స్త్రీల సౌందర్యం
ఎంత గొప్పదో, అది దేవతలను కూడా ఆకర్షించేంతటిదని అతిశయోక్తిగా వర్ణిస్తుంది.
ఉ॥
వీట మరాలగామినుల వేనలు లెల్లెడ నంధకారముం
పాటిలఁజేయఁ తత్క్షణమె భాసిలు తన్ముఖచంద్రపంక్తి
యు౯
మీటగు స్వప్రకాశమున మేకొని దృక్సుఖముల్ఘటింప
నె
ప్పాటనుఁ గానరా దుభయ పక్ష పరిక్రమ
మెల్లవారికి౯ 313
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో హంసలా నడిచే స్త్రీల జడలు
చీకటిని కలిగించగా, ఆ వెంటనే వారి ముఖాలనే చంద్రబింబాలు స్వయంప్రకాశంతో వెలుగును నింపి
కంటికి ఆనందాన్ని ఇస్తాయి. అందువల్ల, ఇక్కడ శుక్లపక్షం (తెల్లని) కానీ, కృష్ణపక్షం
(నల్లని) కానీ ఎవరికీ కనిపించదు.
విశేషములు:
●
మరాలగామినులు:
హంస నడక నడిచే స్త్రీలు.
●
వేనలు:
జడలు.
●
ముఖచంద్రపంక్తి:
ముఖాలనే చంద్రబింబాలు.
●
ఉభయ పక్ష పరిక్రమ:
ఇక్కడ పక్షం అంటే రెండు అర్థాలు: ఒకటి పదిహేను రోజులు, మరొకటి పక్షం (పార్శ్వం). నల్లని
జడలు చీకటిని, తెల్లని ముఖాలు వెలుగును ఇస్తాయి. కాబట్టి ఏ పక్షం కూడా స్పష్టంగా కనిపించదట.
సీ||
గమగమవలచు చొక్కఁపు మేటికస్తురి, తిలకము
ల్మోహంపు మొలకలీన
గుబగుబనెగయు మేల్గుబ్బల నెఱయు కుం,
కుమమనురక్తుల గుప్ప లిడఁగఁ
దళతళ మెఱయు నిద్దంపుఁచెక్కుల చాయ,
లెదిరి దివియుసన్న లెఱుక సేయ
నిగనిగలొలయు పెన్నెఱిగుంపు జిగి పెంపు,
మరునారుల నిషద్య మలఁచివిలువ
జిలుగు నగవులుఁ దెలివి తేటలు నొయార
ములు బెళుకుచూపు లొఱపైన పలుకు లెలమి
గులుకు నడలుఁ గళలు నొప్పఁ కోడెకాండ్ర
వలచి వలపింతు రవ్వీటి వెల వెలఁదులు
314
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని వెలవెలదులు (వేశ్యలు) తమ
కస్తూరి తిలకాలతో మోహాన్ని పెంచుతారు. తమ నిగనిగలాడే కుంకుమతో ప్రేమను ప్రదర్శిస్తారు.
ప్రకాశవంతమైన చెక్కిళ్ల కాంతితో ఎదుటివారికి సంజ్ఞలు చేస్తారు. నిగనిగలాడే జుట్టుతో
మన్మథుని భార్యలను కూడా నిలువునా ఓడిస్తారు. తమ చిలిపి నవ్వులు, తెలివితేటలు, వయ్యారాలు,
చూపులు, రసవంతమైన మాటలు, కళలతో యువకులను తమవైపు ఆకర్షించుకుని ప్రేమలో పడేలా చేస్తారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం నాటి వారకాంతల (వేశ్యల) శృంగారభరితమైన నడకను, ఆకర్షణను
వర్ణిస్తుంది.
●
మరునారుల నిషద్య:
మన్మథుని భార్యలు (రతి, మోహిని) కూడా వీరి ముందు నిలవలేరని భావం.
●
ఇది ఆనాటి సమాజంలో వేశ్యలకు ఉన్న కళా
నైపుణ్యాన్ని, ప్రాధాన్యతను తెలియజేస్తుంది.
ఉ॥
అప్పురి వారకాంతల యొయారములంగని దేవవేశ్య
లె
ల్లప్పుడు వీరిఁ గొల్వమన కన్నిట మేలగునంచు
వచ్చుచో
నప్పవిధారి యడ్డుపడి యౌవతభోఃఖలు మేన
కాయనం
చెప్పున నొక్క-తెన్విడువ దీపితతత్పదయయ్యె
నాతియు౯ 315
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని వారకాంతల వయ్యారాలు చూసి,
స్వర్గంలోని దేవవేశ్యలు (అప్సరసలు) కూడా వీరే గొప్పవారని భావించి, వారిని సేవిద్దామని
వచ్చారు. అప్పుడు దేవతల రాజు ఇంద్రుడు (అప్పవిధారి) అడ్డుపడి, వారిలో ఒక స్త్రీ (మేనక)తో
"నీవు యవ్వనాన్ని భోగిస్తున్నావు, కానీ ఈమె అంతకు మించినది" అని చెప్పాడు.
ఆ మాటతో ఆ స్త్రీ (మేనక) గొప్ప గౌరవాన్ని పొందింది.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని వారకాంతల సౌందర్యం,
నైపుణ్యం దేవలోకం వారికన్నా గొప్పదని చెప్పడానికి ఉదాహరణ.
●
అప్పవిధారి:
ఇంద్రుడు. వజ్రాయుధాన్ని ధరించినవాడు.
●
యౌవతభోఃఖలు:
యవ్వనాన్ని అనుభవించు.
సీ||
తమ్మికిఁ గొనరు రెండిమ్ముత్పలములన్న,
నొకటికి రెండిడ నోపననుచు
బిగువులో మంజరు ల్ప్ర దిలెనోయనఁ జూడ,
నేర్చినఁ పొగడెదు నీవయనుచుఁ
బూవుటెత్తొండు మైఁ పొసఁగింపవలెనన్న,
జోడుదండలుగొన్నఁ జూతుననుచుఁ
తలిరాకు మల్లె మొగ్గలకుఁ చాటనఁజాలుఁ,
తగ వెఱింగిన వారు నగుదురనుచుఁ
గలదె యుత్తమసుమనోవి కాసమనిన, నీవి
సడలింపఁ గొఱఁత గానేరదనుచు
నీటు కాండ్ర నేరిమివంక గీటుపెట్టి
విలుతురవ్వీటఁ పుష్పలా వికలువిరుల 316
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో పూలు అమ్ముకునే పూల అమ్మాయిలు
కూడా గొప్ప తెలివితేటలు కలిగి ఉంటారు. తామర పువ్వుకు రెండు కలువ పువ్వులు కావాలని ఒక
కోడెకాడు అడిగితే, "ఒకదానికి రెండు ఇవ్వలేను" అని చెబుతుంది. "నీ బిగువులో
పువ్వుల గుత్తులు విరిగాయేమో" అని పొగిడితే, "పొగడడం నీకే తెలుసు" అని
సమాధానం ఇస్తుంది. "ఒక పువ్వు కొప్పులో పెట్టుకో" అంటే "రెండు దండలు
కొంటే చూస్తాను" అంటుంది. "మల్లె మొగ్గలు కొత్త చిగురులకు సాటి వస్తాయి"
అంటే "నీలాంటి వాళ్ళు అలాగంటారని నవ్వుతారు" అని చెబుతుంది. "ఉత్తమమైన
పుష్ప వికాసం ఉందా?" అని అడిగితే, "నీ నడుము పట్టు వదిలితే తప్పులేదు"
అని నవ్విస్తుంది. ఇలా పూల వ్యాపారంలో నైపుణ్యం ప్రదర్శిస్తూ, యువకులను ఆకర్షిస్తారు.
విశేషములు:
●
పుష్పలావికలు:
పూలమ్ముకునేవారు.
●
ఈ పద్యంలో పూలమ్మాయిల మాటకారి తనాన్ని,
వారి చమత్కార నైపుణ్యాన్ని వివరిస్తుంది.
●
ఇక్కడ తామర, కలువ, మల్లె వంటి పూల పేర్లను ఉపమానంగా వాడి, వారి సంభాషణలను కవి
వర్ణించారు.
సీ||
ఆలగుంపులు క్రేపు లాఁగ జేపిన నుబ్బి,
జాలువారెడు పాల మేలివాఁక
చెఱకులాడెడుపట్లఁ చెన చెర దొట్రిలి,
నెఱయు పానకముల నిర్ఝరంబు
గన్నెమిన్నలు జల కములాడుచోటులఁ, పాటిలుమేటి
పన్నీటియూట
పొరిపొరి నుద్యానముల విచ్చుననలనే,
డైఱ నెలకొనెడు పూఁదేనెసోన
కీరముఖ ఖగవిదలితా పారఫలర, సమునుఁ పేరేఱుగాఁతత్ప్ర
సక్తినొడ్లఁ
కాక కేదారములఁ తఱి నాక పండి, రాజభోగంబులప్పురి
రాణఁదనరు 317
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో ఆవుల మందలు దూడలను రానివ్వకుండా
ఆపితే, పొంగి ప్రవహించే పాల ప్రవాహాలు, చెరకు గడలు నరికేటప్పుడు పొరపాటున వాటి నుండి
ప్రవహించే పానకం ప్రవాహాలు, కన్యలు స్నానం చేసే చోట ప్రవహించే పన్నీరు వాగులు, ఉద్యానవనాల్లో
పూసే పువ్వుల నుండి కారే పూల తేనె ప్రవాహాలు, అలాగే చిలుకలు తినే పండ్ల నుండి కారే
రసం పెద్ద నదిగా మారి, పొలాల్లో నీరు కాక ఈ ప్రవాహాలు పంటలు పండించేంతగా రాజభోగాలతో
ఆ నగరం ప్రకాశిస్తుంది.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని అపారమైన సంపద మరియు సమృద్ధిని అతిశయోక్తిగా వర్ణిస్తుంది.
●
పాలవాఁక, పానకం నిర్ఝరం, పన్నీటియూట, పూఁతేనెసోన, పండ్లరసం: ఇవన్నీ ఆ నగరంలో ఉన్న ఐశ్వర్యానికి సంకేతాలు.
సీ||
అతివ ! నీమేనిచా యఁదనర్చు నేయవి, బంగరు
తీఁగెలో సంగడీఁడ
చెలి ! నీవుపలుమాఱు దిలకించు నవియేవి,
చిట్టిముత్యాలన జెల్లుసఖుఁడ
పడతి ! నీవెన్నాని పండిన ఫలమెద్ది,
రాజభోగమకాదె రమ్యగాత్ర
పలుకు సూటిగ నేది పాటిల్లునది బాల,
జున్నుఁ పాలననొప్పు వన్నె కాఁడ
యనుచుఁ పైరుల పేరు లొయ్యారముగనుఁ
తమ్మడుగు కోడెకాండ్ర చితమ్ము లలర
మేలి ప్రత్యుత్త రమ్ములీఁ చాలియుండ్రు
శాలిపోలిక లప్పురిఁ చాల నెగడి 318
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని పంటలు పండించే స్త్రీలు
(శాలిపోలికలు) కూడా చాలా చమత్కారంగా ఉంటారు. ఒక కోడెకాడు "అందగత్తె! నీ శరీరంలో
బంగారు తీగెలా మెరిసేది ఏమిటి?" అని అడిగితే, "స్నేహితుడా! నువ్వు పదేపదే
చూసేది ఏవి?" అని తిరిగి అడుగుతుంది. "పడతీ! నీకు బాగా పండిన పండు ఏది?"
అని అడిగితే, "రాజభోగమనేది కాదు కదా?" అని సమాధానమిస్తుంది. "పిల్ల!
నీ మాటలు తేనెలా ఉన్నాయే" అని అడిగితే, "జున్నులాంటి పాలులాగా ఉంది కదా?"
అని చెబుతుంది. ఇలా పంటల పేర్లతోనే యువకులకు నచ్చినట్లుగా, మంచి సమాధానాలు ఇస్తూ అందంగా
నడుచుకుంటారు.
విశేషములు:
●
శాలిపోలికలు:
వరి కోతలో ఉన్న స్త్రీలు.
●
ఈ పద్యం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని స్త్రీల
సంభాషణలు, వారి తెలివి, చమత్కారాన్ని వర్ణిస్తుంది.
●
పద్యం మొత్తం వ్యవసాయ సంబంధిత పదాలతో
నిండి ఉంది.
మ||
అకలంకస్థితిఁ తత్పురోప వనసీ మాంచన్మహా
నారికే
లకుటస్తోమము విష్ణుపాదగతిఁ క్రాలం
జిత్రమే తత్ఫల
ప్రకరంబొక్కట దివ్యసంయమి శివార్చాపూర్తిఁ
గావించి త్రం
బక సారూప్యముఁ చేకొనె౯ భువన గర్భత్వంబు
వాటిల్లఁగా౯ 319
తాత్పర్యము:
ఆ నగరపు ఉద్యానవనాల హద్దుల్లో ఉన్న
కొబ్బరి చెట్ల గుంపు విష్ణు పాదాల దగ్గర నిలబడి ఉండటం ఆశ్చర్యం కాదు. ఎందుకంటే, వాటి
ఫలాల గుంపు యోగుల శివపూజలో సహాయపడి, త్రిలోకాలకు తల్లి అయిన పార్వతిదేవి రూపం పొందింది.
విశేషములు:
●
నారికేల కుటస్తోమం:
కొబ్బరి చెట్ల గుంపు.
●
విష్ణుపాదగతి:
విష్ణువు పాదాల దగ్గర. కొబ్బరి చెట్టు ఆకాశమంత ఎత్తుగా పెరుగుతుంది, విష్ణు పాదం అంటే
ఆకాశం.
●
త్రయంబక సారూప్యం:
త్రిలోకాలకు తల్లి అయిన పార్వతి రూపం. కొబ్బరి కాయ శివుని తలలాగా ఉంటుంది. యోగులు శివపూజలో
కొబ్బరి కాయను ఉపయోగిస్తారు.
చ||
కొలఁకులకల్మి తెమ్మెరల గోమెలదోఁటల
మంజిమంబు పూ
వుల పొదరిండ్ల సోయగము పుప్పొడి తిన్నెల
సౌరభంబువాఁ
కలకలన ల్ఫలోదయ వికాసము పౌర సుఖాప్తి
స్త్రీమత
ల్లుల నెఱయారజమ్ములును లోకవిలక్షణము
ల్వుర మ్మున౯ 320
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో కోనేరుల అందం, మంచి గాలి,
మనోహరమైన తోటల సౌందర్యం, పూల పొదరిళ్ల వయ్యారం, పుప్పొడి మెత్తని సుగంధం, వాగుల శబ్దం,
పండ్ల వికాసం, పౌరుల సంతోషం, అలాగే స్త్రీల విలాసాలు అన్నీ కూడా లోకంలో ఎక్కడా లేని
విధంగా అద్భుతంగా ఉంటాయి.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ప్రకృతి, మానవ
సౌందర్యాన్ని, సంతోషాన్ని కలగలిపి వర్ణిస్తుంది.
●
స్త్రీమతల్లుల నెఱయారజమ్ములు: స్త్రీల గొప్ప విలాసాలు.
చ||
మలఁక లెఱింగి పద్మినులు మవ్వఁపు నవ్వులు
చూప ముద్దులే
మొలకలు పువ్వుటీరముల మోసల భాసిల మేల్నలుంగులు౯
గలికలు దేనెఁ పుప్పొదుల గార్కొనఁ చేయఁగఁ
ప్రొద్దుపొద్దున౯
జలకములాడి యాటలఁ పొసంగు సమీరకిశోరము
ల్పురి౯ 321
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో గాలి పిల్లలు (సమీరకిశోరములు)
తామర పువ్వులలాంటి స్త్రీలు నవ్వేటప్పుడు వచ్చే మెల్లని నవ్వులను తెలుసుకుని, పువ్వుల
కొప్పుల దగ్గర తేనె పాలను నింపుతాయి. మంచి సువాసనలు, వాసనలు పుప్పొడిలో కలిసిపోయేలా
చేస్తాయి. ప్రతి ఉదయం స్నానం చేసి ఆటలాడుకుంటాయి.
విశేషములు:
●
సమీరకిశోరములు:
గాలి పిల్లలు. ఇక్కడ గాలికి ప్రాణం పోసి, అది ఆటలాడుకుంటుందని కవి వర్ణించారు.
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని,
దాని సజీవతను తెలియజేస్తుంది.
తే||
తలఁప జేజేలవీటి మెచ్చులు రుచింప, వప్పురీ
రత్నమరయని యంతవట్టు
శఠులు శ్రుతిమెత్తురే; కను సన్న లేక,
నిజము నిలుకడ నెట్లైన నెగడఁగలదు 322
తాత్పర్యము:
అయోధ్య వంటి పట్టణాన్ని చూడనంత వరకు,
దేవతల నగరం అమరావతి కూడా గొప్పదనిపించదు. కపట బుద్ధి కలవారు గొప్పగా మాట్లాడినా, నిజం
ఎప్పుడూ నిలబడుతుంది.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్య నగరం యొక్క గొప్పదనం
అమరావతి కన్నా కూడా ఎక్కువ అని పోల్చి చెబుతుంది.
●
శఠులు శ్రుతిమెత్తురే: కపట బుద్ధి గలవారు ఎంత పొగిడినా నిలవదు.
సీ||
అచటి తొయ్యలుల యొయ్యారముల్గనుపట్ట,
నచ్చరల్గలరన్న యనువుదోఁచె
నచటి తేజీల తేజంబరంబెనయంగ, రవితురంగముల
బీరంబు దెలిసే
నచటి శూరులశౌర్య మమరారులనలంప, వేల్పు
రాయని తెల్వి విదితమయ్యే
నచటి యంత్రస్ఫూర్తు లతివేలముగమించ,
సురశిల్పికౌశలి సుగమయయ్యె
నచటి తేరలు స్వర్వీధి నాడిరాఁగ, వ్యోమయానో
పగమ ముని, ర్వ్యూఢమయ్యె
నచటి సర్వసమృద్ధుల త్యతిశయితలు, గాఁగఁ
కవికల్పకల్పన ల్గణన కెక్కె 323
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని స్త్రీల వయ్యారాలను చూశాకే
అప్సరసలు ఉన్నారనిపించింది. అక్కడి అశ్వాల తేజస్సు ఆకాశాన్ని తాకగా, సూర్యుని గుర్రాల
పరాక్రమం తెలిసింది. అక్కడి శూరుల శౌర్యం దేవతలను భయపెట్టగా, ఇంద్రుని తెలివితేటలు
తెలిశాయి. అక్కడి యంత్రాల నైపుణ్యం చూశాకే దేవ శిల్పి విశ్వకర్మ గొప్పదనం అర్థమైంది.
అక్కడి రథాలు ఆకాశంలో ఎగురుతుంటే, ఆకాశయానం సాధ్యమని తెలిసింది. అక్కడి సంపదలు అపారంగా
ఉండటంతో కవుల కల్పనలు కూడా లెక్కలోకి వచ్చాయి.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని వివిధ అంశాలను
దేవలోకంలోని వాటితో పోల్చి, వాటి గొప్పతనాన్ని అతిశయోక్తిగా వర్ణిస్తుంది.
●
వ్యోమయానం:
ఆకాశంలో ప్రయాణం. ఆనాటి కాలంలోనే రథాలు ఆకాశంలో తిరిగేంత గొప్పవి అని కవి వర్ణించారు.
శా॥
భావజ్ఞానము శ్రీ వికాసము కలా ప్రావీణ్య
మస్తోకలీ
లావై యాత్యము సద్గుణానుభవికో ల్లాసంబు
సంమోదపా
రావారాప్లవనం బపా సకలుష ప్రారంభసంభావనం
బావీటన్నెగడొందుఁ పౌరసహభూ వ్యాపార
మేపారఁగ౯ 324
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని పౌరుల సహజ లక్షణాలు భావ
జ్ఞానం, సంపద వికాసం, కళల్లో నైపుణ్యం, గొప్ప విలాసాలు, మంచి గుణాల అనుభవం, సంతోషం
అనే సముద్రంలో మునిగిపోవడం, పాపపు ఆలోచనలకు దూరంగా ఉండటం వంటివి.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ప్రజల ఉన్నతమైన
గుణాలను, సంస్కారాన్ని వివరిస్తుంది.
●
సంమోద పారావారాప్లవనం: సంతోషం అనే సముద్రంలో మునిగి తేలడం.
ఉ॥
మంగళ దేవతాస్పదము మాన్యగుణాచ్యుత మాప్త
భారతీ
సంగము బ్రహ్మవైభవ విచక్షణ మంచితసర్వమంగళా
సంగజిదాఢ్యసజ్జన మహర్పతిభాసము చంద్రమఃకలా
ప్రాంగణ మప్పురంబెటు సుపర్వవిలాసముగా
దనందగు౯ 325
తాత్పర్యము:
ఆ అయోధ్య నగరం మంగళకరమైన దేవతలకు స్థానం,
ఉన్నతమైన గుణాలను కలిగి ఉంది, సరస్వతీ దేవతకు నివాసం, బ్రహ్మవైభవాన్ని పరిశీలించేది,
గొప్ప మంగళకరమైన గుణాలతో కూడుకుని ఉంది, మంచివారికి సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తుంది, చంద్రకళల
ప్రాంగణం లాంటిది. అలాంటి నగరం దేవలోకంలా ఎలా ఉండదు?
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యను దేవలోకంతో పోల్చి
దాని గొప్పదనాన్ని వర్ణిస్తుంది.
●
చంద్రమఃకలా ప్రాంగణం: చంద్రకళల ప్రాంగణం. ఇది ఆ నగరంలోని అందాన్ని, ప్రశాంతతను తెలియజేస్తుంది.
తే||
అని సుకవులెల్లఁ గొనియాడ అఖిలపురవ,
రాతి శాయిగుణో పేత మమరగీత
మైన సాకేతమున కభి యాతిశక్తి, సడలఁగ
నయోధ్యయనువింత సంజ్ఞ వెలయు 326
తాత్పర్యము:
అని కవులందరూ పొగడగా, అన్ని నగరాల
కన్నా గొప్ప లక్షణాలు కలిగిన, దేవతలు కూడా పాడుకునే సాకేతం అనే పేరు ఉన్న ఆ నగరానికి
"అయోధ్య" అనే గొప్ప పేరు వచ్చింది.
విశేషములు:
●
సాకేతం:
అయోధ్య నగరానికి మరో పేరు.
●
అయోధ్య:
ఇక్కడ "యుద్ధం చేయలేనిది" అనే అర్థం. అంటే శత్రువులు కూడా ఈ నగరంపై దాడి
చేయలేరు అని.
క||
స్వనివిష్టధిషణబలశా, సనభవ్యగుణాంచితాగ్ర
జన్మనృపతికో
టినవీన సుధర్మాయితే, ఘనరధ్య యయోధ్య
పొగడఁ గాఁ తరమానే 327
తాత్పర్యము:
తమ తెలివి, బలం, శాసనం, గొప్ప గుణాలు
కలిగిన రాజులందరికీ కొత్త ధర్మ సభలాగా ఉన్నది, గొప్ప మార్గాలు కలిగినది. అలాంటి అయోధ్యను
పొగడటం ఎవరికి సాధ్యం?
విశేషములు:
●
సుధర్మా:
ఇంద్రుని సభ. రాజుల సభను ఇంద్రుని సభతో పోల్చారు.
●
ఘనరధ్య:
గొప్ప మార్గాలు కలిగినది.
క||
పన్నీటి చల్లకము లం, చన్నవపుష్పోపహార
చందనచర్చల్
దన్నెపుడుఁ పెద్ద సేయఁగఁ తన్నాధుని
వలపుఁ తెలుపు తరమున నెగడు౯ 328
తాత్పర్యము:
పన్నీటి చల్లుట, కొత్త పూలతో పూజలు,
చందనం పూత వంటివి ఆ పట్టణాన్ని ఎప్పుడూ గౌరవించేవిగా ఉంటాయి. తన భర్త ప్రేమను తెలిపే
విధంగా ఆ పట్టణం గొప్పగా ఉంటుంది.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్య నగరం ఒక పతివ్రతలాగా
తన రాజుకు ప్రేమను చూపిస్తుందని వర్ణించారు.
దశరథుం డయోధ్యాపురముం
బరిపాలించుట
తే||
అపురీరత్న మేలు మహారథుండ, నారతద్యోతమానతా
సన్యకీర్తి
చంద్రికాంచద్విదుఁడు క్ ల్ప్త సర్వబుధపు,
రందరమనోరథుఁడుదశరథుఁడు ప్రీతి 329
తాత్పర్యము:
ఆ రత్నం లాంటి అయోధ్య పట్టణాన్ని దశరథుడు
అనే మహారథుడు పాలించాడు. ఆయన ఎప్పుడూ వెలిగిపోయే కీర్తి అనే చంద్రకాంతితో ప్రకాశిస్తూ,
దేవతల రాజు అయిన ఇంద్రుని కోరికలను తీర్చేవాడు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని కీర్తిని, పరాక్రమాన్ని
వివరిస్తుంది.
●
బుధపురందరమనోరథుడు:
దేవతల రాజు ఇంద్రుని కోరికలు తీర్చేవాడు. అంటే దేవతల కూడా దశరథుని సహాయం కోరేవారని
అర్థం.
సీ||
తన ధైర్యరమమేకు ధరచాపుఁడౌ చంద్ర, ధరున
కొండొక వింటి దారిఁజూప
నిజమహత్త్వమమర్త్య నీరజేక్షణలకు, విమలగేయాంశమై
విస్తరిల్ల
స్వవిసర్జనం బర్థి సదనాంగణముల ని,
లింపాగముల నంకు రింపఁజేయ
స్వాత్మ తేజము పద్మ జాండకటాహమ్ము,
మేలిబంగరునీట మెఱుఁగు వెట్టఁ
ప్రవిమలఖ్యాతిఁగాంచెఁపు రందరార్థి,
తద్విషద్బలహననక థాస్మృతి ప్ర
కంప్యమానారివీర ప్రకాశితాద్య, జయరమాస్ఫూర్తి
దశరథ చక్రవర్తి 330
తాత్పర్యము:
దశరథ చక్రవర్తి తన ధైర్యంతో శివునికి
ధనుస్సు పట్టుకునే విధానాన్ని చూపించాడు. తన గొప్పతనాన్ని దేవకాంతలకు పాడుకునే పాటగా
చేశాడు. తన త్యాగ బుద్ధిని యాచకుల ఇళ్ళలో, దేవాలయాలలో మొలకెత్తించాడు. తన తేజస్సుతో
బ్రహ్మాండ గోళాన్ని మంచి బంగారు నీటితో మెరిపించాడు. ఇంద్రుని కోరికపై రాక్షసుల సైన్యాన్ని
చంపిన కథలను తలచుకొని శత్రు రాజులు వణికిపోయేలా చేశాడు. ఆ విధంగా దశరథుడు స్వచ్ఛమైన
కీర్తిని పొందాడు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని పరాక్రమాన్ని, త్యాగగుణాన్ని,
తేజస్సును అతిశయోక్తిగా వర్ణిస్తుంది.
●
ధరచాపుఁడౌ చంద్రధరుడు: శివుడు, చంద్రుడిని ధరించినవాడు.
ఆ||
దివము దేవపతి యుదీర్ణుడెట్లట్టుల,
ప్వురము వరముఁబ్రోచుఁ పురుషవర్యు
డాతఁడాత్మనీన మగుమహారాష్ట్రవి, వర్ధనత్వమొప్పు
వలనుమెఱయ 331
తాత్పర్యము:
దేవలోకంలో ఇంద్రుడు ఎలా గొప్పవాడిగా
ప్రకాశిస్తాడో, అలాగే ఆ అయోధ్య పట్టణాన్ని ఆ గొప్ప పురుషుడు (దశరథుడు) తన రాజ్యాన్ని
వృద్ధి చేస్తూ పాలించాడు.
విశేషములు:
●
దశరథుడిని ఇంద్రునితో పోల్చడం అతని
గొప్పదనానికి నిదర్శనం.
●
ఆత్మనీనము:
తన సొంతది.
వ॥
మఱియు నన్న గరీలలామ విస్తీర్ణ కవాటయగుచు
నేలువాని విశాలవక్ష స్త్వంబునుఁ
పచ్చల తోరణంబుల వల్లభుని నిత్యాభ్యుదయంబును,
సమస్త యంత్రాయుధ
ప్రశస్తత్వంబున మగని బీరంబును, సర్వశిల్పివిశేష
విశిష్టయై దయితుని యనల్ప
రూపకల్పనాఢ్యత్వంబును, సూతమాగధసం బాధసనాధయై
నాధుని ప్రఖ్యా
తత్వంబును, శ్రీమతియై మగని శ్రీసమున్న
తియు, నతులప్రభయై పతిలావణ్య
ప్రతిభాసిత్వంబును, సమభ్యున్న తాట్టాలకధ్వజపతాకాదివిరాజమానయై
విభున
నూనవైభవంబును, శతఘ్నీ శతసంకులయై ధపునిశౌర్యంబును,
వధూనాటక
సంఘంబుల చేనొప్పారి మనోహరు రసికత్వంబును,
సముద్యదామ్ర వణాద్యుద్యాన
సంపద్యుక్తంబులగు, మణిరత్న క్రీడాపర్వత
ప్రాసాదంబుల నలువొంది ప్రియుని
విహారప్రియత్వంబును, వాజివారణగోవృషభోష్ట్రఖరాద్యభివృద్ధిస
మేతయై యొడ
యని సర్వశ స్సమృద్ధియు, నానా దేశనివాసవణిగ్వరనివాసితయై
పార్థివు రత్నహారి
త్వంబును, చిత్రవిచిత్రాష్టాపదసుమహితాకారయై
స్వర్ణ పాంచాలికలతోడి
వర నారీమణీగణంబులతోఁ బెనుపొందు పొందికచే
నాయకుని నాయఁ
కరంబును వివరించుచు, నిసర్గదుర్గగంభీరపరిఘాదిసర్గయగుట
నన్యులకు దుర్గయు
దురాసదయునై యయోధ్యనాఁజను నిజనామపదంబన్వర్థంబుగా
సర్వరత్నసమా
కీర్ణాసమాన వైజయంత సమాన బహువిమానవరగృహసుసంశోభితయై
దిక్పాలు
రంబోని సామంత రాజవరేణ్యులు గుంపులుగుంపులై
కరకమలంబులు మోడ్చి కరసమర్పణంబునకుం కరంబుప్పొంగుచుఁ కొలువమరియున్న దెసన్నిలువ నిజ
మహారా[జ్ఞి]త్వంబున న్మించుచు, సర్వతస్సమసుందరవలభిప్రముఖావికల్పకల్ప
శిల్పనైపుణ్యంబున బలభిత్ప్రధానదిగీశానపురవరంబుల
ప్రహసితంబులహసించుచు గృహగాఢత్వంబున నవిచ్ఛిద్రత్వంబున సమభూమిని వేశితత్వంబున శాలితండుల
సంపూర్ణత్వంబున నిక్షుకాండర సోదకత్వంబున నతిథిజన దేవతాకత్వంబున
నింద్రుని యమరావతి యెన్నటికిం తన్నుఁ
పోలంజులమి నూహించుచు, దుందుభి మృదంగవీణాపణవప్రభృతిశుభవాది వాదిత్రభృశనాదితయగుచు, స్వకీయ
నిత్య
మంగళమాంగల్య సాంగత్యంబు నభివర్ణించుచుఁ
తనరారునద్దానిఁ తన రాజధాని
మెచ్చుచు, నమ్మండ లేశ్వరుండు లఘుహస్తులు,
విశారదులు బలబాహుబలో
పేతులు, మదమత్తనర్దత్కేసరి వ్యాఘ్రవరాహ
మర్దనులు, శబ్దవేధ్య వేదులు, నిశిత
శస్త్రాస్త్రధరులు, మహారథులునై సురాసురులనేనియు
లెక్కఁగొననివారలయ్యు
వివిక్తము నపరాపరము పలాయితము నగులక్ష్యంబు
శరలక్ష్యం బొనరింపంబోని
పుణ్యులగు వీరవరేణ్యులతో నగ్ని మంతులు,
గుణవంతులు, వేద వేదాంగ పారగులు,
సహస్రదులు, సత్యరతులు, మహాత్ములు,
మహర్షికల్పులునగు ద్విజోత్తములతో,
గుణోత్తురులకు మంత్రిసత్తములతో ననుత్తమతపస్కులగు
తపోధన ప్రముఖ్యులతో
వశిష్ఠాది బ్రహ్మర్షి గురువరిష్ఠులతో
నిజధర్మాస్థాని సుధర్మాస్థాని ననుకరింప విబు
ధేంద్రసాధర్మ్యంబున జగతీసామ్రాజ్యంబు
త్రిజగత్పూజ్యంబుగాఁ పరిపాలనంబిం
చువేడ్కం పొనరించుచుండె 332
తాత్పర్యము:
ఆ నగరం గొప్ప కవాటాలతో (వాకిళ్లతో)
తన రాజు విశాల వక్షాన్ని, పచ్చల తోరణాలతో రాజు నిరంతర అభివృద్ధిని, యంత్రాలు, ఆయుధాలతో
రాజు పరాక్రమాన్ని, శిల్ప కళా నైపుణ్యంతో రాజు గొప్ప రూపకల్పనా శక్తిని, సూతులు, మాగధుల
(వందిమాగధులు)తో రాజు కీర్తిని, శ్రీమంతంగా ఉండటం ద్వారా రాజు సంపదను, గొప్ప కాంతితో
రాజు సౌందర్యాన్ని, ఎత్తైన మేడలు, జెండాలతో రాజు గొప్ప వైభవాన్ని, శతఘ్ని (ఒక రకమైన
ఆయుధం)లతో రాజు శౌర్యాన్ని, నాట్యాలు చేసే స్త్రీల సంఘాలతో రాజు రసజ్ఞతను, ఉద్యానవనాలు,
రత్నాల పర్వతాలు, ప్రాసాదాలతో రాజు విహార ప్రియత్వాన్ని, గుర్రాలు, ఏనుగులు, ఆవులు,
ఎద్దులు, ఒంటెలు, గాడిదల వృద్ధితో రాజు సర్వ సంపదను, వివిధ దేశాల నుండి వచ్చిన వర్తకులతో
రాజు రత్నాలను ఆకర్షించే స్వభావాన్ని, విచిత్రమైన బంగారు బొమ్మలతో రాజు గొప్ప నాయకత్వాన్ని
వివరిస్తున్నది.
అయోధ్య అనే పేరుకు తగ్గట్టుగా, అది ఇతరులకు కష్టమైనదిగా, దురాక్రమణకు
వీలు లేనిదిగా ఉంది. అన్ని రత్నాలతో, వైజయంతి అనే విమానం లాంటి గొప్ప ఇళ్లతో ప్రకాశిస్తూ
ఉంది. దిక్పాలురు లాంటి సామంతులు చేతులు జోడించి, కప్పం కట్టడానికి ఆనందంగా ఉన్నారు.
ఆ నగరం తన మహారాణిత్వంతో వెలిగిపోతోంది. అందంగా ఉన్న తమ ఇళ్ల శిల్పాలతో ఇంద్రుని అమరావతిని
కూడా ఎగతాళి చేస్తుంది. ఇళ్లు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా ఉండటం, పొలం అంతా సమతలంగా ఉండటం,
వరి ధాన్యంతో నిండి ఉండటం, చెరకు రసం నీళ్లలా ప్రవహించడం, అతిథులను దేవతల్లాగా పూజించడం
వంటివాటి వల్ల ఇంద్రుని అమరావతి కూడా తనతో పోల్చుకోలేదని భావిస్తుంది.
దుందుభి, మృదంగం, వీణ వంటి వాద్యాల
శబ్దాలతో నిరంతరం మంగళకరంగా ఉంటుంది. అలాంటి తన రాజధానిని దశరథుడు మెచ్చుకుంటూ, పుణ్యాత్ములు, వీరులు, అగ్నిహోత్రాలు కలిగినవారు,
గుణవంతులు, వేద వేదాంగాలలో పండితులు, వేలకొద్దీ దానాలు చేసేవారు, సత్యవంతులు, మహాత్ములు,
మహర్షుల లాంటి బ్రాహ్మణోత్తములు, గొప్ప గుణవంతులైన మంత్రులు, తపస్సులో గొప్పవారైన తపస్సులు,
వశిష్ఠుడు లాంటి బ్రహ్మర్షి గురువులతో కలిసి తన ధర్మసభను ఇంద్రుని సుధర్మ సభలాగా
చేసి, ఈ భూమిని, మూడు లోకాలకు పూజనీయంగా ఉండేలా పరిపాలిస్తున్నాడు.
విశేషములు:
●
ఈ గద్యభాగం అయోధ్య నగరం యొక్క భౌతిక,
సామాజిక, ఆర్థిక, ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని వివరిస్తుంది.
●
సుధర్మా:
ఇంద్రుని సభ.
●
ఈ భాగంలో దశరథుడి పరిపాలనలోని గొప్పతనం,
ప్రజల సంపద, నైతికతను గురించి విపులంగా వివరించబడింది.
సీ||
వేదవేదాంగసం వేత్త సర్వా భిజ్ఞ, సంగ్రహుండఖలార్ధ
సంగ్రహుండు
దీర్ఘ దర్శి సమృద్ధ తేజుండుపౌర జా,
సపదప్రియుండు సన్నాహవంతుఁ
డతిరథశ్రేష్ఠుండు యజ్జ్వ ధర్మపరుండు,
జనవశీకరణవి శారదుండు
బ్రహ్మర్షికల్పుఁడ్రీ రాజర్షియనుచు
ము, ప్పొలముల విఖ్యాతిఁ పొరసె నప్ర
మేయ బలుఁడు స్వబలహతా మిత్రుఁడట్లు
యుక్తమిత్రుడు విజితేంద్రి యుం డతందు
వరధననిధానముల శక్ర వైశ్ర వణులఁ
పోల్పనగుచుఁ ప్రజావళిఁ ప్రోచుచుండె
333
తాత్పర్యము:
ఆ దశరథుడు వేదాలు, వేదాంగాలు తెలిసినవాడు,
అన్ని విషయాలు తెలిసినవాడు, సమస్త అర్థాలను తెలుసుకున్నవాడు. దూరదృష్టి కలవాడు, గొప్ప
తేజస్సు కలవాడు, తన ప్రజలను ప్రేమించేవాడు, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండేవాడు, గొప్ప రథికుడు,
యజ్ఞాలు చేసేవాడు, ధర్మ పరుడు, ప్రజలను తనవైపు ఆకర్షించడంలో నిపుణుడు. బ్రహ్మర్షి,
రాజర్షి అని మూడు లోకాల్లో గొప్ప పేరు పొందాడు. అపారమైన బలవంతుడు, తన బలంతో శత్రువులను
నాశనం చేశాడు. మంచి స్నేహితులను కలిగి ఉన్నవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు. ధనం, సంపదలో
ఇంద్రుడు, కుబేరులతో పోల్చదగినవాడు, ప్రజలను రక్షించేవాడు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని గొప్ప గుణాలను, అతని
పరిపాలనా నైపుణ్యాన్ని వివరిస్తుంది.
●
బ్రహ్మర్షి, రాజర్షి: బ్రహ్మర్షి అంటే బ్రహ్మజ్ఞాని అయిన ఋషి, రాజర్షి అంటే రాజు అయిన ఋషి.
ఈ రెండూ దశరథునికి ఉన్న గొప్ప గుణాలను సూచిస్తాయి.
క||
మును వైవస్వతమనువే, యనువున లోకైకపాల
నాంచితుఁడయ్యె౯
తన దొరతనమును మునులౌ, నన దశరథుఁడట్లుననిచె
నాయఁకరమున౯ 334
తాత్పర్యము:
పూర్వం వైవస్వతమనువు ఎలా ప్రపంచాన్ని
పాలించాడో, అలాగే దశరథుడు తన పాలనను మునులలాగా అంటే ధర్మబద్ధంగా, అద్భుతంగా నిర్వహించాడు.
విశేషములు:
●
వైవస్వతమనువు:
మానవుల పూర్వీకుడు. ఇక్కడ దశరథుడి పాలన వైవస్వతమనువు పాలనతో పోల్చబడింది.
తే||
ఇంద్రుఁ డమరావతింబో లె ఏలెఁపురి న,
తంద్రుఁడాతండు సంపూర్ణ చంద్రుకలిమి
కసమువెన్నెలగాయ సత్యాభిసంధ, బెరయుపురుషార్థరమపయి
పెచ్చుగాఁగ 335
తాత్పర్యము:
ఆయన ఇంద్రుడు అమరావతిని పాలించినట్లుగా
అలసత్వం లేకుండా అయోధ్యను పాలించాడు. ఆయన పాలనలో సత్యం అనే పురుషార్థం (ధర్మం, అర్థం,
కామం, మోక్షం) సంపూర్ణ చంద్రుని వెన్నెలలాగా ప్రకాశించింది.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని పాలనలో సత్యం, ధర్మం
ఎంత గొప్పగా వెలిగాయో తెలియజేస్తుంది.
క||
పురిహృష్టులు ధర్మాత్ములు, నిరత బహుశ్రుతులు
తుష్టి నిష్ఠుల లుబ్థుల్
వర సత్యవాదులుందురు, పరమేశ్వర భక్తియుక్తిఁ
పరఁగుచు నెపుడు౯ 336
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలోని ప్రజలు సంతోషంగా ఉంటారు,
ధర్మాన్ని పాటిస్తారు, ఎల్లప్పుడూ వేదాలు వింటారు, సంతృప్తితో ఉంటారు, లోభం లేనివారు,
గొప్ప సత్యవంతులు, ఎల్లప్పుడూ పరమేశ్వరుని భక్తితో ప్రకాశిస్తారు.
విశేషములు:
●
బహుశ్రుతులు:
ఎక్కువ వేదాలను విన్నవారు.
సీ||
అల్పసన్ని చయుఁడ ర్థార్థి యసిద్ధార్థుఁ,
డగవాశ్వధనధాన్యుఁ డతుపితుండు
కామి కదర్యుండు ఘాతుకుండునునైన, యొకకుటుంబియునేని
నుండఁడచట
లేఁడవిద్వాంసుండు లేడు నాస్తికుఁడు
నం, దందఱు నరనారు లధికధర్మ
శీలురు కులవృత్త శీలముల్తమకన్న, మున్నె
జనించెనం చెన్ననౌదు
రమలచిత్తులు నియతేంద్రియత్వపరులు,
పొగడుగాంత్రు మహర్షుల పోయనంగ
నోజనలరారె దాని యయోధ్యసంజ్ఞ, నాధుకనుసన్న
నానాట ననుచుధృతిని 337
తాత్పర్యము:
ఆ అయోధ్య నగరంలో అల్ప సంపద ఉన్నవాడు,
డబ్బు కోసం యాచించేవాడు, కోరికలు తీరనివాడు, గుర్రాలను, ధనాన్ని, ధాన్యాన్ని కోల్పోయినవాడు,
అసంతృప్తిగా ఉన్నవాడు, కోరికలు కలవాడు, పిసినారి, హంతకుడు అయిన ఒక్క కుటుంబీకుడు కూడా
ఉండడు. అక్కడ అజ్ఞాని, నాస్తికుడు అనేవాడు లేడు. స్త్రీలు, పురుషులు అందరూ గొప్ప ధర్మాన్ని
పాటించేవారు. వారి కుల ధర్మాలు వారి కన్నా ముందే పుట్టాయేమో అనిపిస్తుంది. పవిత్రమైన
మనస్సుతో ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకునేవారు, మహర్షులలాగా ప్రశంసలు పొందుతారు. ఆ విధంగా
అయోధ్య అనే పేరు ఆ రాజు కనుసన్నలలో రోజురోజుకీ గొప్పగా ప్రకాశిస్తుంది.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ప్రజల ఉన్నతమైన
జీవన ప్రమాణాలను, నైతికతను వివరిస్తుంది.
●
కులవృత్త శీలముల్ తమకన్న మున్నె జనించెనం చెన్ననౌదు: వారి వంశధర్మాలు వారి కన్నా ముందే పుట్టాయనిపించేంతగా వారు
ధర్మాన్ని పాటిస్తారని అర్థం.
ప॥
మఱియు నప్పుటభేదనంబునఁ కుండలమ్ములు
వెట్టనివాఁడు మకుటమ్ము ధరింపని
వాఁడు స్రజమ్ములు దాల్పనివాఁడు విహితాంగదనిష్కహస్తాభరణంబుల
భరిం
పనివాఁడు స్వల్పభోగుఁ డనభ్యంగుఁడనను
లిప్తాంగుఁడ సుగంధుం డమృష్టభోజి
యదాత యనాత్మవంతుం డనాహితాగ్ని యయజ్వ
క్షుద్రుండు తస్కరుండు
వర్ణాశ్రమసాంకర్యం బొనరించువాఁడు నెందును
మందునకైనం జూపట్టంబోఁడు
నిచ్చలుం బ్రాహ్మణులు స్వకర్మనిరతులై
విజితేంద్రియులై దానాధ్యయన
శీలురై సంకుచిత ప్రతిగ్రహులై యుందురన
నొడ్లును దమతమ కులముపాడిన
మెలంగుదురని వేతె చెప్పవలెనే బహూక్తులతోఁ
పనియేమి యమ్మండలేశ్వ
రుండు శాసించు నఖండ భూమండలమ్మున నొక్కెడనేని
నాస్తికుండుగాని
యనృతకుండుగాని యబహుశ్రుతుండుగాని యసూయకుండుగాని
యశక్తుండు
గాని యవిద్వాంసుండుగాని యషడంగ వేత్తగాని
యవ్రతుండుగాని యసహస్ర
దుండుగాని దీనుండుగాని క్షిప్తచిత్తుండుగాని
వ్యధితుండుగాని యొక్కండు
నుండంబోవఁడన నారేని రాజధానింగూర్చి
యేమేని వచియింపవచ్చునే
శ్రీమంతులు రూపవంతులు జ్ఞానవంతులు
భోగవంతులు రాజన్యభ క్తిమంతులుం
గాకుండు నరనారీజను లేతదీయ రాష్ట్రంబునం
దక్కాలంబున నెందును లేనే
లేరనుచుం జక్కగా నొక్కి వక్కాణించువాఁడ
నాలుగువర్ణంబులయందును
దేవతాతిథి పూజకులు కృతజ్ఞులు వదాన్యులు
శూరులు విక్రమసంయతులు
దీర్ఘాయువులు ధర్మతత్పరులు సత్యసంశ్రితులు
పుత్రపౌత్రసహితులు స్త్రీసము
పేతులునై మనుజులొప్పార నప్పార్థివోత్తముని
ప్రజాపరిపాలనాధ్వరదీక్ష సుపరి
రక్షితయై చెల్లుచుండె 338
తాత్పర్యము:
ఆ పట్టణంలో కుండలాలు పెట్టుకోనివాడు,
కిరీటం ధరించనివాడు, పూల దండలు వేసుకోనివాడు, చేతులకు ఆభరణాలు లేనివాడు, తక్కువ సుఖాలు
అనుభవించేవాడు, నూనె రాసుకోనివాడు, సుగంధాలు పూసుకోనివాడు, శుభ్రమైన భోజనం చేయనివాడు,
దానం చేయనివాడు, ఆత్మజ్ఞానం లేనివాడు, అగ్నిహోత్రం నిర్వహించనివాడు, యజ్ఞం చేయనివాడు,
అల్ప బుద్ధి కలవాడు, దొంగ, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను పాటించనివాడు అస్సలు కనిపించరు.
బ్రాహ్మణులు ఎల్లప్పుడూ తమ ధర్మాలను
పాటిస్తారు, ఇంద్రియ నిగ్రహంతో, దానాలు, అధ్యయనం చేస్తూ, తక్కువ దానాలు తీసుకుంటారు.
ఇలాగే మిగతా వర్ణాల ప్రజలు కూడా తమ కుల ధర్మాలను పాటిస్తారని చెప్పాలా? ఎక్కువ మాటలెందుకు,
ఆ దశరథుడు పరిపాలించే రాజ్యంలో ఎక్కడా కూడా నాస్తికుడు, అబద్ధం చెప్పేవాడు, వేదాలు
విననివాడు, అసూయపడేవాడు, శక్తి లేనివాడు, విద్వాంసుడు కానివాడు, షడంగాలు (వేదాల ఆరు
భాగాలు) తెలియనివాడు, వ్రతాలు చేయనివాడు, వేల దానాలు చేయనివాడు, దీనుడు, కలత చెందిన
మనస్సు కలవాడు, బాధపడేవాడు ఎవ్వరూ ఉండరు.
అలాంటి రాజు రాజధాని గురించి ఎంత చెప్పినా
తక్కువే. ఆ రాజ్యంలో ధనవంతులు, అందగత్తెలు, జ్ఞానం కలవారు, భోగం అనుభవించేవారు, రాజు
పట్ల భక్తి కలవారు కానివారు ఎవరూ లేరు. నాలుగు వర్ణాల ప్రజలు కూడా దేవతలను, అతిథులను
పూజించేవారు, కృతజ్ఞులు, దానశీలురు, శూరులు, పరాక్రమంతో కూడినవారు, దీర్ఘాయువులు, ధర్మపరులు,
సత్యాన్ని నమ్మేవారు, పుత్రులు, మనుమలు కలవారు, భార్యలతో కలిసి జీవిస్తారు. ఆ విధంగా
దశరథుని ప్రజల పాలన అనే యజ్ఞదీక్ష బాగా రక్షించబడి కొనసాగుతుంది.
విశేషములు:
●
ఈ గద్యభాగం అయోధ్యలోని ఆదర్శ సమాజ
నిర్మాణం, దశరథుని సమర్థవంతమైన పాలనను వివరిస్తుంది.
●
ప్రజల నైతిక, ఆధ్యాత్మిక, భౌతిక సంపదను
గురించి విపులంగా వివరించబడింది.
తే||
బ్రహ్మ ముఖమయి క్షత్రంబు పరఁగు చుండు
క్షత్రియానువ్రతత వైశ్య జనత తనరు
నెగడుదురు శూద్రులు స్వధర్మ నిరతు
లగుచుఁ
తదుపచార పరత్వంబు దవులు మదిని 339
తాత్పర్యము:
ఆ రాజ్యంలో బ్రాహ్మణులు క్షత్రియుల
(రాజుల)కు నాయకులుగా ఉంటారు. క్షత్రియులను అనుసరిస్తూ వైశ్యులు ఉంటారు. శూద్రులు కూడా
తమ ధర్మాలను అనుసరిస్తూ ఉంటారు, వారి సేవ చేయడంలో నిమగ్నమై ఉంటారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం నాటి వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను, వాటి మధ్య ఉన్న సహకారాన్ని
వివరిస్తుంది.
ఆ||
మనువు మున్నుగాఁగ మాన్యు లనన్య సా
మాన్యులనఁగ నెగడు మానవేంద్రు
లాన వేంద్రుపాల నాసత్తి సంపత్తి
మఱవఁ బడిరి సకల మండనమున 340
తాత్పర్యము:
మనువు లాంటి గొప్ప, అసాధారణమైన రాజులు
కూడా, దశరథుని పరిపాలన యొక్క శక్తి, సంపద చూసి మరచిపోయారు.
విశేషములు:
●
దశరథుని పాలన గొప్పతనం మనువు లాంటి
పురాణ రాజుల కన్నా గొప్పదని అతిశయోక్తిగా వర్ణించారు.
తే||
కూర్చు కేసరీంద్రములచే గుహయ పోలె
యోధవర్యులచేఁ పురి యోజమెఱసె
నగ్నికల్పులు పేశలు లభిభవాస
హిష్ణులు కృతాస్త్రులై వార లెలయుచుండ
341
తాత్పర్యము:
సింహాలు ఉండే గుహలాగా, గొప్ప యోధులు
ఉండటం వల్ల ఆ అయోధ్య పట్టణం గొప్పగా ప్రకాశించింది. ఆ యోధులు అగ్నితో సమానమైనవారు,
అందమైనవారు, అపజయానికి భయపడనివారు, అస్త్రశస్త్రాలలో నిపుణులై ప్రకాశిస్తున్నారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని యోధుల పరాక్రమాన్ని,
వారి సంపదను వివరిస్తుంది.
తే||
పురి హరిహయోత్తమ హయోత్త మరమఁ కరమ
నుత్తమతఁగాంచెఁ తేజో మహెూజ్జ్వలయన
నెన్న నగుచుఁ కాంభోజ బాహ్లీకభవము
లటు వనాయు సింధుజములై యవి పొసంగ
342
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో గుర్రాల సమూహం ఇంద్రుని గుర్రాల
కన్నా గొప్పవిగా ప్రకాశిస్తాయి. అవి కాంభోజ, బాహ్లీక, వనాయు, సింధు దేశాల నుండి వచ్చిన
ఉత్తమ జాతికి చెందినవి.
విశేషములు:
●
హరిహయ:
ఇంద్రుని గుర్రం.
●
కాంభోజ, బాహ్లీక, వనాయు, సింధు: ఉత్తమ జాతి గుర్రాలు లభించే ప్రదేశాలు. ఇది ఆనాటి ప్రపంచ
వర్తక సంబంధాలను కూడా సూచిస్తుంది.
సీ||
అల్లవింజ మ్మివమ్మందు కొండయు మున్ను,
గాఁగల్గుమెట్టులఁ గాన్పు వెలయ
నైరావతమ్ము మహాపద్మమంజన, వామనమ్ములుఁ
తమవైపుగాఁగఁ
పుడమినుద్భవ మొంది కడు బలోత్కటతనె,
దిరి లెక్కగొనకయు ద్రిక్తమదత
నిత్యమత్తములవు నెఱిఁపొల్చు గిరినిభ,
మాతంగములఁ పురి మలయుసిరుల
భద్రమంద్ర మృగాఖ్యల బరఁగునవియు
భద్రమంద్ర మృగై కాఖ్య ప్రబలు నవియు
వఱలు భద్రమంద్రమ్ములు భద్ర మృగము
లట్లు మృగ మంద్రములు నను నవియునందు
343
తాత్పర్యము:
ఆ నగరంలో పుట్టిన ఏనుగులు ఐరావతం,
మహాపద్మం, అంజనం, వామనం వంటి దిగ్గజాల వంశాలకు చెందినవి. అవి భూమిపై పుట్టి కూడా చాలా
బలవంతమైనవి, శత్రువులను లెక్క చేయవు. నిత్యం మదం కలిగి ఉంటాయి. భద్ర, మంద్ర, మృగ జాతులకు
చెందినవి, అలాగే ఆ మూడు జాతుల మిశ్రమానికి చెందినవి కూడా ఉన్నాయి.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం అయోధ్యలోని ఏనుగుల గొప్పతనాన్ని, వాటి జాతులను వివరిస్తుంది.
●
ఐరావతం, మహాపద్మం, అంజనం, వామనం: దిగ్గజాల పేర్లు.
క||
సామంత నృపతులెల్లరు, నేమంబునఁ కొలుచుచుండ
నిత్యశుభశ్రీ
ధామం బప్పురి నెక్కొనె, శ్రీమంతుఁడు
దశరథుఁడు విశిష్టుండగుచు౯ 344
తాత్పర్యము:
సామంత రాజులందరూ నిరంతరం దశరథుడిని
పూజిస్తుండగా, ఆ అయోధ్య నగరం నిత్యం శుభాలను కలిగి ఉంటుంది. శ్రీమంతుడైన దశరథుడు గొప్పవాడిగా
ప్రకాశిస్తాడు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని సామ్రాజ్యం యొక్క
విస్తీర్ణతను తెలియజేస్తుంది.
క||
అందఱలో నక్షత్రము, లందలి చందురుఁడు
నాగ నాయెకిమీఁడా
స్థందనరి యేలెఁ పురి న, స్పందత శమితారితయుఁ
ప్రశంస్యలు గాఁగ౯ 345
తాత్పర్యము:
నక్షత్రాలలో చంద్రుడు ఎలా గొప్పగా
ఉంటాడో, అలాగే దశరథుడు అందరిలో గొప్పవాడిగా, శత్రువులను జయించి, ప్రశంసలు పొందుతూ ఆ
పట్టణాన్ని పాలించాడు.
విశేషములు:
●
దశరథుడి నాయకత్వం చంద్రుడితో పోల్చబడింది.
ఆ||
అదియు నెగడెఁపురి మహాతేజుఁ డమరేంద్ర
నిభుఁడు విభుఁడు ప్రోచు నెఱిఁదనర్చు
నోజ యోజన ద్వయోత్సేధ మొలసి వ్రే
ల్సూపు నెవఁడటంచు నేపుమీఱి 346
తాత్పర్యము:
ఆ పట్టణం చాలా గొప్పదిగా ప్రకాశించింది.
గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, ఇంద్రుడి లాంటి ఆ రాజు దానిని రక్షిస్తున్నాడు. ఆ పట్టణం యొక్క
గొప్పతనం ఎంత ఉందంటే, ఎవరైనా దీనిని చూడగలరా అని రెండు యోజనాల ఎత్తులో వేలితో చూపిస్తుంది.
విశేషములు:
●
యోజన ద్వయోత్సేధ:
రెండు యోజనాల ఎత్తు. ఒక యోజనం అంటే సుమారు 8 లేదా 16 కిలోమీటర్లు. అంటే నగరం చాలా ఎత్తుగా
ఉందని అర్థం.
క||
గొనములగను లింగితవిదు, లనుపమమంత్రజ్ఞు
లినహి తార్పిత తనులా
మనుకుల మణిరత్నంబున, కెన మండ్రుండుదు
రమాత్యు లెలిమికి నెలవుల్ 347
తాత్పర్యము:
ఆ దశరథుడు అనే మనువంశపు మణికి సమానమైన
మంత్రులు ఉన్నారు. వారు గుణాలకు నిలయాలు, ఇతరుల మనసును తెలుసుకునేవారు, సాటిలేని మంత్రజ్ఞానం
కలవారు, రాజుకు తమ దేహాన్ని కూడా అంకితం చేసేవారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని మంత్రుల గొప్పతనాన్ని,
వారి విశ్వాసాన్ని వివరిస్తుంది.
సీ||
అవ్వారు ధృష్టిజ యంతులు విజయ సి, ద్ధార్థార్థసాధకు
లట్లకోక
మంత్రపాల సుమంత్ర మహితాహ్వయులునాఁగ,
నెగడుదురమ్మహా నేతకాయ
శస్వి కాయిక్ష్వాకు సంతతికాంతార, భూవసంతునకు
సత్పుణ్యులు శుచి
మంతులు విదితులు మండల కృత్యత, త్పరులునై
నిచ్చలుఁ పరగుమైత్రి
నెలయువార లార్యు లిరువురు ఋత్విజు,
ల్పావనులు వశిష్ఠ వామదేవ
తాపసోత్తములు ప్రధాను లన్యులు మంత్రు,
లుందు రెందఱేని నుచితగతులు 348
తాత్పర్యము:
ఆ గొప్ప రాజుకు ధృష్టి, జయంతుడు, విజయుడు,
సిద్ధార్థుడు, అర్థసాధకుడు, అశోకుడు, మంత్రపాలుడు, సుమంత్రుడు అనే మంత్రులు ఉన్నారు.
వీరంతా పవిత్రమైనవారు, శుభం కలిగించేవారు, అన్ని విషయాలు తెలిసినవారు, రాజ్య పాలనలో
నిపుణులు. ఎల్లప్పుడూ స్నేహంతో ఉంటారు. అలాగే, ఆర్యవంశానికి చెందిన ఇద్దరు పవిత్రమైన
ఋత్విజులు (యజ్ఞాలు చేసేవారు) వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు అనే తపస్సులలో గొప్పవారు ఉన్నారు.
ఈ మంత్రులు, ఋత్విజులు కాకుండా ఇంకెందరో మంత్రులు కూడా ఉన్నారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం దశరథుని మంత్రులు, గురువుల
పేర్లను వివరిస్తుంది.
●
వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు: రామాయణంలో ప్రముఖమైన ఋషులు, దశరథుని గురువులు.
క||
అందఱు విద్యాశిక్షితు, లందఱు హ్రీశ్రీప్రశస్తు
లందఱుఁగుశలా
స్పందమతులు నియతేంద్రియు, లందఱు దృఢవిక్రములు
మహాత్ములుసచివుల్ 349
తాత్పర్యము:
ఆ మంత్రులందరూ విద్యలో శిక్షణ పొందినవారు,
సిగ్గు, సంపదలో ప్రశంసనీయులు, మంచి ఆలోచనలు కలవారు, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకున్నవారు,
గొప్ప పరాక్రమం కలవారు, మహాత్ములు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం మంత్రుల వ్యక్తిగత గుణాలను,
వారి నైతిక విలువలను వివరిస్తుంది.
క||
శాస్త్రజ్ఞు లప్రమత్తులు, శస్త్రాస్త్రవిదు
ల్యథోక్త సమవహితుల్తే
జస్త్రాణపరు లధిక్షము, లస్త్రీజితు
లధిపుమంత్రు లార్జితకీర్తుల్ 350
తాత్పర్యము:
ఆ రాజు మంత్రులు శాస్త్రాలు తెలిసినవారు,
అజాగ్రత్త లేనివారు, అస్త్రశస్త్రాలు తెలిసినవారు, చెప్పిన మాటను పాటించేవారు, తేజస్సు,
శక్తి కలవారు, శత్రువులను జయించేవారు, స్త్రీలకు లొంగనివారు, కీర్తి సంపాదించుకున్నవారు.
విశేషములు:
●
ఈ పద్యం మంత్రుల సైనిక, పాలనాపరమైన
నైపుణ్యాలను వివరిస్తుంది.
No comments:
Post a Comment