బాలకాండ 351 -400 పద్యాలు
దశరథ మహారాజు
యొక్క మంత్రుల వర్ణన
351.
ఆ|| పలుక రనృతమైన పలుకర్థకామ కో, పార్థపరతనైన నలఁత్రినైనఁ | గూర్తు రెల్ల కృతుల గుఱి
స్మితపూర్వాభి, భాషులగుచు మేల్మిఁ బ్రభువిహితులు
తాత్పర్యము:
ప్రభువును అనుసరించే ఉత్తములైన మంత్రులు
అబద్ధాన్ని (అనృతం) పలకరు. ధనం, కోరికలు, కోపం కోసం కూడా అబద్ధాలు చెప్పరు. ఏ పనినైనా
చిరునవ్వుతో, మంచి మాటలతో మొదలుపెట్టి సమర్థవంతంగా పూర్తిచేస్తారు.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో రాజుకు సేవ చేసే మంత్రుల
సత్గుణాలు వివరించబడ్డాయి. వారు సత్యసంధులు, నిస్వార్థపరులు, ప్రశాంత మనస్కులు అని
తెలుస్తోంది.
352.
ఆ|| స్వపర రాష్ట్రములను వారికిఁ గ్రియమాణ, మేనిఁప్రాక్ కృతంబ యేని నటు చి | కీర్షితంబయేనిఁ
గృత్యం బొకింతయుఁ గాదనితము చార కలితదృష్టి
తాత్పర్యము:
మంత్రులు తమ రాజ్యాల్లోనూ, ఇతర రాజ్యాల్లోనూ,
ప్రజలకు జరిగే పనులను, గతంలో జరిగిన పనులను, భవిష్యత్తులో చేయబోయే పనులను గూఢచారుల
(చారుల) ద్వారా నిరంతరం తెలుసుకుంటారు. ఏ విషయాన్నీ తేలికగా తీసుకోరు.
విశేషములు:
రాజ్యానికి గూఢచారులు ఎంత ముఖ్యమో,
వారి ద్వారా అన్ని విషయాలనూ నిశితంగా పరిశీలించడం ఎంత అవసరమో ఈ పద్యం వివరిస్తోంది.
ఇది ఉత్తమ పరిపాలనా లక్షణం.
353.
క|| నిపుణులు వ్యవహారమ్ముల, సుపరీక్షితు లటు సుహృత్త్వ సుమహితగతుల౯ | విపరీతమతివివాద,
క్షపణులుఁ దద్రాజమంత్రి సత్తము లెపుడు౯
తాత్పర్యము:
ఆ రాజు యొక్క మంత్రులు తమ వ్యవహారాల్లో
(పనిలో) నిపుణులు. స్నేహభావంతో గొప్పగా మెలగుతారు. విపరీతమైన మనసుతో చేసే వాదాలను,
వివాదాలను లేకుండా చేస్తారు.
విశేషములు:
మంత్రిత్వానికి కావాల్సిన నైపుణ్యం,
స్నేహగుణం, వివాదాలను నివారించే సామర్థ్యం వంటివి ఈ పద్యంలో వర్ణించబడ్డాయి.
354.
సీ|| తప్పొనర్చినవానిఁ దన పుత్రునేనియు, దండింతురపుడె యుద్దండులగుచు | ననపరాధుండగు
నహితునేనియు నిరో, ధింపఁబోరన్యాప దేశమునను | గోశసంగ్రహణమ్ము కొఱకట్లు బలపరి, గ్రహమునకై
యొడ్ల గాసిపఱుప | రధిసత్త్వులై నిచ్చ లారసి విషయవా, సుల సాధువులఁ బ్రోచు సూటినెంత్రు
| బ్రహ్మమును క్షత్రమునుఁ జెఱు పకయె భాండ | పూరణం బొనరింత్రు విచారతీక్ష్ణ | దండ మెపుడును
నెఱపరు దత్ప్రధాను | లయనయోత్సాహ విజ్ఞాన నియమ పరులు
తాత్పర్యము:
ఆ మంత్రులు తప్పు చేసినవాడు తన కొడుకైనా
వెంటనే కఠినంగా శిక్షిస్తారు. అపరాధం చేయని శత్రువునైనా వేరే కారణాలు చెప్పి నిర్బంధించరు.
కేవలం ఖజానా నింపుకోవడానికి లేదా తమ బలాన్ని పెంచుకోవడానికి ఇతరులను బాధించరు. మంచి
మనసుతో ఎల్లప్పుడూ ప్రజలను, సాధువులను కాపాడుతారు. బ్రాహ్మణులను, క్షత్రియులను చెరపకుండా
ధనం సంపాదిస్తారు. విచారించి నిర్ణయించిన దండనను ఎప్పుడూ అమలు చేయరు. వారు నైతికత,
ఉత్సాహం, జ్ఞానం, నియమాలను పాటిస్తారు.
విశేషములు:
ఈ పద్యంలో ధర్మబద్ధమైన రాజనీతి ఎంత
పారదర్శకంగా ఉంటుందో వివరించబడింది. శిక్షలు, ధన సేకరణ, ప్రజల రక్షణ వంటి అంశాలపై మంత్రుల
వైఖరిని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.
355.
తే|| నిత్యశుచు లేక బుద్ధులు నిర్మలాత్ము, లును నగుచు వారలందఱట్లనుపమముగ | రాజ్యతంత్రమ్ము
నడుప రారావు లేక, పురము రాష్ట్రమ్ముజగ దేక పూజ్యమయ్యె
తాత్పర్యము:
వారు ఎల్లప్పుడూ పరిశుభ్రమైన మనస్సుతో,
స్వచ్ఛమైన ఆత్మతో ఉండేవారు. అలాంటి వారంతా అసమానమైన రీతిలో రాజ్యపాలన చేయడంతో, ఆ పట్టణంలో,
ఆ రాజ్యంలో ఎటువంటి అరాచకం లేకుండా, ఆ రాజ్యం ప్రపంచానికే పూజ్యమైంది.
విశేషములు:
మంత్రుల నిస్వార్థమైన పాలన వల్ల రాజ్యం
ఎలాంటి గొప్ప స్థితికి చేరిందో ఈ పద్యంలో వర్ణించబడింది.
356.
క|| పరదారరతుఁడు దుష్టుఁడు పరధనహరణేచ్ఛుఁ డనృత భాషియు లేఁడ | ప్పురమున నారాష్ట్రంబున,
నరుఁ డొక్కఁడయేని నెల్ల ననిచెఁ బ్రశాంతి౯
తాత్పర్యము:
ఆ పట్టణంలో, ఆ రాజ్యంలో ఇతరుల భార్యల
పట్ల ఆసక్తి ఉన్నవాడు, దుర్మార్గుడు, పరుల ధనాన్ని దొంగిలించాలని కోరుకునేవాడు, అబద్ధాలు
చెప్పేవాడు ఒక్కడంటే ఒక్కడూ లేడు. అందరూ ప్రశాంతంగా ఉన్నారు.
విశేషములు:
ఒక రాజ్యం యొక్క ఉన్నతిని ప్రజల నైతిక
విలువలతో పోల్చి చెప్పడం ఇక్కడ గమనించవచ్చు. ప్రశాంతమైన, ధర్మబద్ధమైన సమాజాన్ని ఇది
తెలియజేస్తుంది.
357.
సీ|| మంత్రులుప్రజలు సన్మాన్యవేషులు సుస్వ, భావాంచితులు ధర్మపరులుగాఁగ | నయదృష్టిమై
నర నాధహితార్థమ్ము, జాగరూకతతోడి సంగడమునఁ | బరఁగి పరాక్రమ ప్రఖ్యాతులై నిజ, గురుగుణగ్రహణత
త్పరత నెగడి | సర్వతోబుద్ధిని శ్చయమునఁ బరదేశ, వృత్త విజ్ఞానంబు వెలయుచుండ | సంధివిగ్రహముఖ్యప్రసంగములను
| నీతిశాస్త్రవిశేషవి నిర్ణయముల | మంత్రసంవృతులను స్వసమ్మతుల నతుల | సూక్ష్మమతులయి
సుపధంబ చూపుచుండ
తాత్పర్యము:
మంత్రులు, ప్రజలు మంచి వేషధారణతో,
మంచి స్వభావంతో, ధర్మపరులుగా ఉంటూ, రాజుకు మేలు కలిగేలా వివేకంతో, జాగరూకతతో ఆలోచించేవారు.
పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధి పొందినవారు. తమ గురువుల గొప్ప గుణాలను స్వీకరించడంలో ఆసక్తి కలవారు.
అన్ని విషయాలపైనా లోతైన ఆలోచనతో ఇతర దేశాల విషయాలను కూడా తెలుసుకుంటూ ఉంటారు. సంధి,
యుద్ధం వంటి ప్రధానమైన చర్చల్లోనూ, నీతిశాస్త్రం ప్రకారం నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలోనూ,
తమ సొంత ఆలోచనలతో, అత్యంత సూక్ష్మబుద్ధితో మంచి మార్గాన్ని చూపుతూ ఉంటారు.
విశేషములు:
ఒక మంత్రి మండలి ఎలా ఉండాలో ఈ పద్యం
వివరిస్తుంది. వారిలోని సంయమనం, ధర్మబుద్ధి, వ్యూహాత్మక ఆలోచనలు, సంప్రదింపుల నైపుణ్యాలు
ఇక్కడ హైలైట్ చేయబడ్డాయి.
358.
తే|| ఋతము హితమట్లె లోక సమ్మతము నీతి | వితతమునుఁ బ్రియమును నౌ స్వమతము నెఱయ | జేయువారల
సంపద్వి శిష్టులఁ కొని | యినకులేంద్రుండు ప్రాజ్యరా జ్యేజ్యనెగడె
తాత్పర్యము:
సత్యం, మంచి, లోకానికి ఆమోదయోగ్యం,
నీతితో కూడిన, ప్రియమైన తన స్వంత అభిప్రాయాలను వ్యాప్తి చేసే సంపద కలిగిన గొప్పవారిని
స్వీకరించి, ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజు అయిన దశరథుడు తన గొప్ప రాజ్యాన్ని ప్రసిద్ధి చెందేలా
చేసాడు.
విశేషములు:
దశరథ మహారాజు తన అభిప్రాయాలతో పాటు,
గొప్పవారి సూచనలను కూడా స్వీకరించి రాజ్యాన్ని ఎంత ఉన్నతంగా పాలించారో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
359.
చ|| అనఘుఁడు; చారదృష్టిఁ బ్రజ లందలి ధర్మ మధర్మవర్జనం | బనువొనరం గనుంగొనుచు సంచితరంజనమంజిమంబున౯
| మునుకొని ప్రోచునన్నెఱిఁ బ్రముఖ్యత విశ్రుతయయ్యె ముజ్జగ | మ్మున కితఁ డొక్కఁడే తగు
నముఖ్యుల నెన్నఁగనేల నానిల౯
తాత్పర్యము:
ఆ పాపరహితుడైన రాజు గూఢచారుల ద్వారా
ప్రజలందరిలోని ధర్మాన్ని, అధర్మాన్ని గమనిస్తూ, వారికి ఆనందాన్ని కలిగించేలా, ప్రేమగా
వారిని కాపాడుతాడు. ఈ విధంగా ఆయన ముల్లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధి పొందాడు. ముల్లోకాల్లోనూ
ఈయన ఒక్కడే రాజు కావడానికి తగినవాడు. ఇతరుల గురించి ఎందుకు చెప్పాలి?
విశేషములు:
దశరథ మహారాజు యొక్క గొప్పతనం, ప్రజల
పట్ల ఆయనకున్న ప్రేమ, పాలనా నైపుణ్యం ఈ పద్యంలో ప్రశంసించబడ్డాయి.
360.
క|| పురుషవ్యాఘ్రున కత్తఱి, సరియెక్కుడు ననఁగ నైన శత్రుఁ డొకండు౯ | వెరవుమెయి ముప్పొలమ్ముల,
నరసినఁగనుపట్టఁ డొడ్ల నన నేమిటికి౯
తాత్పర్యము:
ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడైన దశరథుడికి సరిసమానమైన,
లేదా అంతకంటే ఎక్కువైన శత్రువు ఒక్కడైనా ఈ మూడు లోకాల్లోనూ ఎక్కడా కనిపించడు. ఇక ఇతరుల
గురించి చెప్పేదేముంది?
విశేషములు:
దశరథుడి పరాక్రమం, ఆయన అపారమైన బల
సంపద, ఆయనకు సరిసమానమైన వీరులు ఎవరూ లేకపోవడాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
361. క॥ నతసామంతుఁడు ప్రాభవ,
హత కంటకుఁ డాత్తహితుఁడు నైయేలె ధర౯ | ప్రతి దనకు దివస్పతియే, యతులిత విభవమున ననుచు
సందఱుఁ బొగడ౯
తాత్పర్యము:
ఆయన ప్రభావానికి సామంతులందరూ వశమయ్యారు.
శత్రువులు నాశనం అయ్యారు. ఆయన తన శ్రేయస్సును కోరుతూ భూమిని పాలించాడు. ఆయనకు ప్రతిగా
ఇంద్రుడు మాత్రమే ఉన్నాడు అని అందరూ పొగడారు.
విశేషములు:
దశరథుడి సర్వసత్తాకమైన అధికారం, ఆయన
కీర్తిని గురించి ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది. ఇంద్రుడితో పోల్చడం ఆయన స్థాయికి నిదర్శనం.
362.
తే|| కడువదాన్యుఁడు సత్యసం గరుఁడు ధర్మ | పరుఁడు నితఁడొక్కఁడేయని ప్రాఁకె దెసల | నుదితుఁడౌ
నర్కునట్లు సముజ్జ్విలుఁడయి | యెలయుహితకరముల జగమేలుచుండ
తాత్పర్యము:
దశరథుడు గొప్ప దాత, సత్యాన్ని పాటించేవాడు,
ధర్మపరుడు అని ఆయన కీర్తి సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ దిక్కులన్నింటికీ వ్యాపించింది. సూర్యుడు
ప్రజలకు మేలు చేసేలా, దశరథుడు కూడా ప్రజలకు మంచి చేస్తూ ప్రపంచాన్ని పాలించాడు.
విశేషములు:
దశరథుడి దాతృత్వం, సత్యసంధత, ధర్మాచరణ
గురించి ఈ పద్యంలో వర్ణించబడింది. సూర్యుడి ఉపమానం ఆయన తేజస్సు, లోకహితకారకత్వాన్ని
సూచిస్తుంది.
363.
ఉ|| కూరిమి నవ్విభున్మగధ కోసలకే కయరాజనందనల్ | కోరివరింపఁగామనల కూబరసన్నిభుఁ డుద్వహించెన
| వ్వారిజపత్రలోచనల వారునుఁదన్ను శరీరయుక్తిఁ బెం | పారు స్వశక్తులోయన నహర్నిశము న్భజియింతురా
దృతి౯
తాత్పర్యము:
మగధ, కోసల, కేకయ రాజ్యాల రాకుమార్తెలు
ప్రేమతో ఆ దశరథుడిని కోరి పెళ్లి చేసుకున్నారు. కలువ రేకుల లాంటి కళ్లు గల ఆ రాణులు
తమ శక్తులు (క్రియ, అర్థ, కామములు) శరీర రూపంలో ఉన్నాయా అన్నట్లుగా ఆయనను రాత్రింబవళ్ళు
ఆదరంగా సేవించారు.
విశేషములు:
ఈ పద్యం దశరథుడి ముగ్గురు ప్రధాన భార్యల
గురించి చెబుతోంది. వారిని దశరథుడి మూడు శక్తులుగా వర్ణించడం విశేషం.
364.
తే|| ఆతఁ డాత్రయిఁ గూడి మహాసమృద్ధి | వెలసెవృత్తిత్రయిఁ బొసంగు వేదమునుఁ త్రి | లోకి
భరియించు మేరువు జోకమైఁ త్రి | వేణిఁ బెసఁగొను సింధువు వీఁకఁదొడరి
తాత్పర్యము:
ఆ దశరథుడు ముగ్గురు భార్యలతో కలిసి,
గొప్ప ఐశ్వర్యంతో వెలిగాడు. వేదత్రయాన్ని (ఋక్, యజుస్, సామ) పాటించేవాడిలా, మూడు లోకాలను
భరించే మేరు పర్వతంలా, త్రివేణి సంగమంలా, నదుల కలయికలా ఆయన తేజరిల్లాడు.
విశేషములు:
దశరథుడి గొప్పతనాన్ని వర్ణించడానికి
వేదాలు, పర్వతాలు, నదుల వంటి ఉపమానాలను కవి వాడారు. ముగ్గురు భార్యలతో కూడిన దశరథుడిని
త్రిమూర్తులు, త్రివేణి వంటి వాటితో పోల్చడం గమనించవచ్చు.
365.
సీ|| ఈమువ్వురును శ్రుతు లేయనఁగావచ్చు, నితఁడజాత్మోత్థత నెసఁగెఁగాన | నీకాంతలు త్రితాంచి
తేశానులనవచ్చు, నితఁడు త్రిమూర్త్యంశ యుతుఁడుగాన | నీరామలేత్రిలో కీరమ లనవచ్చు నితఁడింద్రు
గద్దెపై నెక్కెఁగాన | నిశ్రుతాఢ్యలు త్రిశక్తి శ్రీలసఁగవచ్చు, నితఁడధీశ్వరపదమెనసెఁగాన
| ననుచు బుధులు వొగడ నాత్రయిఁగూడి త్రి, వర్గయోగకలన భాసమానుఁ | డగుచు సవనవహ్ను లంది
మిస్నంది త్రి, విక్రమప్రకాశ విదితుఁడయ్యె
తాత్పర్యము:
ఈ ముగ్గురు భార్యలు వేదాలే అనవచ్చు,
ఎందుకంటే ఈయన బ్రహ్మ యొక్క పుత్రుడిగా వెలిగాడు. ఈ స్త్రీలు ముగ్గురూ త్రిమూర్తుల
(బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు) ఇష్టాన్ని పొందినవారు అనవచ్చు, ఎందుకంటే ఈయన త్రిమూర్తుల
అంశతో ఉన్నాడు. ఈ రాణులు మూడు లోకాల లక్ష్ములే అనవచ్చు, ఎందుకంటే ఈయన ఇంద్రుడి సింహాసనాన్ని
కూడా అధిగమించాడు. ఈ గొప్ప స్త్రీలు ముగ్గురు శక్తులే అనవచ్చు, ఎందుకంటే ఈయన అధిపతి
పదవిని పొందాడు. ఈ విధంగా పండితులు పొగడగా, దశరథుడు వేదాలు, ధర్మ, అర్థ, కామాలను సాధిస్తూ,
యజ్ఞ యాగాదులు చేస్తూ, విష్ణువు త్రివిక్రముడైనట్లుగా ప్రకాశించాడు.
విశేషములు:
దశరథుడి గొప్పదనాన్ని కవి వివిధ కోణాల్లో
వివరించారు. ఆయన భార్యలను వేదాలుగా, శక్తులుగా, లోక లక్ష్ములుగా వర్ణించడం ఆయన మహిమను
సూచిస్తుంది.
366.
తే|| మఱియుఁ గోరి వరించిన మానవతులు, రాజకన్యలు గలరుసా ర్ధత్రిశతికి | వారలఁగ రేణుకల
మహా వారణేంద్రు, వడువున సుఖింపఁ జేయుచు వఱలుసమత
తాత్పర్యము:
దశరథుడికి ఇంకా 350 మందికి పైగా రాజకుమార్తెలు
భార్యలుగా ఉన్నారు. గొప్ప ఏనుగులు తమ రాణులను చూసుకున్నట్లుగా, వారందరినీ ఒకే విధంగా
చూసుకుంటూ, సంతోషంగా ఉంచాడు.
విశేషములు:
దశరథుడికి వందలమంది భార్యలు ఉన్నారని
ఈ పద్యం తెలుపుతోంది. వారందరినీ ఆయన సమానంగా చూసుకున్నారని చెప్పడం ఆయన గొప్పతనాన్ని
సూచిస్తుంది.
367. మ॥ పొలఁతీ నిచ్చలు రాగవార్ధి
నతఁడ ప్పూబోఁడులందేల్చు ప్రే | మలతాంతాస్త్రుఁడు గాంచి నైజసుభగం మన్యత్వ దర్పోద్ధతు
| ల్కలగా నెంచఁ బ్రియాస్వభావగతిలీ లాసామరస్యంబున | న్మెలఁగె న్యౌవతలబ్ధనవ్యవిలస న్మీనాంకశంకాఢ్యుఁడై
తాత్పర్యము:
ఓ స్త్రీ! ఆ దశరథుడు తన భార్యలను ప్రేమ
సముద్రంలో ముంచుతూ, మన్మథుడిని కూడా ఓడించి, గర్వంతో ఉన్న అతడిని చిన్నవాడిగా తలచాడు.
యువతుల ఇష్టాలను, కదలికలను తెలుసుకుంటూ వారిలో కొత్త మన్మథుడా అన్నట్లుగా ఆప్యాయంగా
ప్రవర్తించాడు.
విశేషములు:
దశరథుడి శృంగార జీవితాన్ని, భార్యలతో
ఆయన సాన్నిహిత్యాన్ని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఆయన మన్మథుడిని మించిన అందగాడు, ప్రేమికుడు
అని కవి వర్ణించారు.
368.
క|| కామం బర్థము నర్థముఁ, గామము ధర్మమును రెండు గలయిక పెట్టం | గా మెలఁగఁబోఁడొకప్పుడు
నామహిపతిఁ పోల జగతి నన్యులుగలరే
తాత్పర్యము:
ఆ దశరథుడు కామం కోసం ధర్మాన్ని, ధర్మం
కోసం కామాన్ని ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టలేదు. ఈ రెండింటినీ సమన్వయం చేసి మెలగాడు. అలాంటి
రాజును పోలినవారు ఈ ప్రపంచంలో ఇంకెవరైనా ఉన్నారా?
విశేషములు:
ధర్మ, అర్థ, కామాలను సమన్వయపరచుకుని
పాలన చేయడం ఒక ఉత్తమ రాజు లక్షణం. దశరథుడు ఈ విషయంలో అద్వితీయుడని ఈ పద్యం చెబుతుంది.
369.
తే|| యాచకుఁడు లేఁడు లేఁడెందు సూచకుండు, జారచోరుల జాడయు శబ్దగతమె | లేమి కేనాఁడు లేమియే
లేమ; మేలె, మేలునకు నట్లు తత్ప్రజా పాలనమున
తాత్పర్యము:
ఆ రాజ్యంలో యాచించేవాడు లేడు, చాడీలు
చెప్పేవాడు లేడు. దొంగలు, వ్యభిచారులు అనేవారు కేవలం పదం మాత్రమే. లేనివాడు అనే మాటకు
కూడా చోటు లేదు. అన్ని విధాలా మంచి మాత్రమే ఉంది. ఆయన ప్రజల పాలన అలాంటిది.
విశేషములు:
దశరథుడి పాలనలో ప్రజలు ఎంత సుఖంగా,
ధనవంతులుగా ఉన్నారో ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది. నేరాలు, పేదరికం అనేవి ఆయన రాజ్యంలో
లేవని తెలుస్తోంది.
370.
క|| ఎయ్యెడఁగాంచినఁ గ్రతువులె, వియ్యపుఁబోఁడుములె ధర్మ విలసనములె మే | లయ్యెన నెడు
వార్తలే యిల, కయ్యధపుఁడొకండె యధిపుఁ డంబుజవదనా
తాత్పర్యము:
ఓ పద్మముఖి! ఎక్కడ చూసినా యజ్ఞాలే,
బంధుత్వాలే, ధర్మం వెలగడమే, అంతా మంచి జరిగింది అనే మాటలే వినబడుతాయి. ఈ ప్రపంచానికి
దశరథుడొక్కడే గొప్ప రాజు.
విశేషములు:
దశరథుడి రాజ్యంలో యజ్ఞాలు, శుభకార్యాలు,
ధర్మబద్ధమైన వాతావరణం నెలకొని ఉన్నాయని ఈ పద్యం తెలియజేస్తుంది.
371. మ॥ తనపర్జన్యసఖిత్వమచ్చుపడ
గోత్రాదేవి యుప్పొంగఁగా | నెనయించె న్నెలమూడువానలు ప్రజల్ హృద్యస్థితింగాంచి శో | భసలక్ష్మీనవమూర్తులోయనఁ
దలిర్ప౯ లెంక లై యెప్డు బ్రాం | తన రేంద్రుల్గొలువ న్జెలంగె నిజది ఙ్నాధాంశబోధార్హుఁడై
తాత్పర్యము:
ఆయన ఇంద్రుడితో స్నేహం కారణంగా భూదేవి
సంతోషంతో నెలకొక మూడుసార్లు వర్షాలను కురిపించింది. ప్రజలు సంతోషించి, కొత్తగా వచ్చిన
లక్ష్మీదేవి విగ్రహాలులాగా వికసించారు. ఆ రాజు తన దిక్పాలకుల అంశతో పుట్టినవాడిగా ప్రకాశించాడు.
పాత రాజులు ఆయనకు ఎల్లప్పుడూ సేవకులుగా ఉన్నారు.
విశేషములు:
రాజుకు, ప్రకృతికి ఉన్న సంబంధాన్ని,
ఆయన గొప్పతనాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. ఇంద్రుడు, దిక్పాలకులు వంటి దేవతలతో దశరథుడిని
పోల్చడం ఆయన దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
372.
సీ|| ఈమోహనాకారుఁ డేరతీశ్వరుఁడైన, నాత్రిలోచనుకృప నలకుఁగాత | మీవిబుధాధిపుఁ డేమహేంద్రుండైన,
దుష్టరాక్షసశక్తిఁ దొలఁచుఁగాత | మీసమర్థాభిఖ్యుఠ డేయచ్యుతుండైన, సిరిచంచలతఁ బాయఁ జేయుఁగాత
| మీలోక బాంధవుం డేధామనిధియైన, నశ్రాంతవిశ్రాంతి నందుఁగాత | మనుచు నా బాలగోపాల మఖిలజనము,
దీవనలొసంగ మితిమీఱి తేజరిల్లి | షష్టివర్ష సహస్రముల్సలిపె నతఁడు పూజ్యతపొసంగ మేలిసాంమ్రాజ్య
కేలి
తాత్పర్యము:
ఈ మోహనమైన ఆకారం కలవాడు రతీదేవి భర్త
అయిన మన్మథుడైతే, శివుడి కృపను పొందాలి. ఈ గొప్ప రాజు ఇంద్రుడైతే, దుష్ట రాక్షసుల బలాన్ని
పోగొట్టాలి. ఈ సామర్థ్యం ఉన్నవాడు విష్ణువు అయితే, సంపద చంచలంగా ఉండకుండా నిలకడగా ఉండాలి.
ఈ లోకబాంధవుడు సూర్యుడైతే, నిరంతరం విశ్రాంతిని పొందాలి. ఈ విధంగా బాలల నుండి వృద్ధుల
వరకు అందరూ దీవించగా, ఆయన గొప్ప తేజస్సుతో, అరవై వేల సంవత్సరాలు గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని
పాలించాడు.
విశేషములు:
దశరథుడు మన్మథుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు,
సూర్యుడి వంటి దేవతాంశలతో కూడినవాడని ప్రజలు నమ్మారు. ఆయన సుదీర్ఘ పాలనా కాలాన్ని ఈ
పద్యం తెలియజేస్తుంది.
373.
తే|| తమసతీరము సరయువు తటమఖిలము | కనకయూపసు మేరుశృంగవ్రజాంచి | తముగఁజేసెఁ తదాశ్రయణమున
మనుజు | లనిమిషత్వంబు గనుటరు దా లతాంగి
తాత్పర్యము:
ఓ లతాంగి! దశరథుడు తమసానది తీరాన్ని,
సరయూ నది తీరాన్ని బంగారు యజ్ఞ స్తంభాలతో, మేరు పర్వతం శిఖరాలతో అలంకరించాడు. ఆయనను
ఆశ్రయించిన మనుషులు దేవత్వం పొందడం ఆశ్చర్యమేమి కాదు.
విశేషములు:
దశరథుడు అనేక యజ్ఞాలు, యాగాలు చేసి
పుణ్య కార్యాలు చేసాడని తెలుస్తోంది. ఆయన పాలనలో ప్రజలు స్వర్గ సుఖాలు అనుభవించారు.
374.
తే|| మేఖలాజినదండస మేత మాత్త | హరిణశృంగము యతభాష మై సదీక్ష | మగుతదీయాత్మనొంది నిత్యమును
వెలయఁ | జేయుపని నాకుఁ గలిగె రాజీవనేత్ర
తాత్పర్యము:
ఓ కమలనయన! ఆయన (దశరథుడి) యొక్క యజ్ఞ
దీక్షా వస్త్రాలు, జింక తోలు, దండం, జింక కొమ్ము, పవిత్రమైన మాటలు, నిగ్రహం వంటివి
నిరంతరం నాతో ఉండటం నాకు లభించిన భాగ్యం.
విశేషములు:
ఈ పద్యం ఎవరిదో స్పష్టంగా లేదు, కానీ
యజ్ఞ దీక్షలో ఉండే రాజు యొక్క పవిత్రతను, నిగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది.
375. మ॥ భవదూరుండు వశిష్ఠమౌని
తనక ధ్వర్యుండుగా వేనవే | ల్సవముల్సేయ శతక్రతుం డితనిచే సామ్రాజ్య మెట్లౌనొ యం | చు
వినీతిన్గురుయుక్తి మైత్రితగునంచు న్వానిరావించి నీ | వవురా నాసరియంచు గద్దెనిడి సఖ్యంబెంచె
దాక్షాయణీ
తాత్పర్యము:
ఓ పార్వతీ! మహర్షి వశిష్ఠుడు తన అధ్వర్యుడు
(యజ్ఞం నిర్వహించే ప్రధాన ఋత్విక్కు)గా ఉండగా, దశరథుడు వేలకొలది యజ్ఞాలను చేశాడు. దీనితో
ఇంద్రుడు, 'ఇతడి వల్ల నా సామ్రాజ్యం ఎలా నిలుస్తుందో' అని భయపడ్డాడు. అప్పుడు ఇంద్రుడు
వినయంతో, గురువు మాటలు, స్నేహం మంచిదని చెప్పి, దశరథుడిని పిలిపించి, 'నువ్వు నాకంటే
గొప్పవాడివి' అని చెప్పి, తన సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి స్నేహం పెంచుకున్నాడు.
విశేషములు:
దశరథుడి యజ్ఞాల శక్తి, ఆయన గొప్పతనం
ఇంద్రుడికి కూడా భయాన్ని కలిగించింది. ఇంద్రుడు స్వయంగా దశరథుడితో స్నేహం కోరాడంటే
ఆయన ఎంత గొప్పవాడో తెలుస్తోంది.
376.
తే|| సఖ్యమున కర్హముగ రాక్షసవ్రజంబు | తన్ను వేఁ చెడుతఱి బలదర్పదమనుఁ | డితనిరావించు
మేలెంచి యెలమిఁపెంచుఁ | గడఁగి కృతకృత్యుఁడై కాన్క లిడిమఱల్చు
తాత్పర్యము:
స్నేహానికి తగినట్లుగా, రాక్షసులు
తనను పీడిస్తున్నప్పుడు, బలం, గర్వం కలవారిని అణచివేసే ఇంద్రుడు, దశరథుడిని పిలిపించి,
తన క్షేమం కోసం సాయం తీసుకుంటాడు. తన పని పూర్తయ్యాక సంతోషంగా కానుకలు ఇచ్చి పంపిస్తాడు.
విశేషములు:
ఇంద్రుడు కూడా దశరథుడి సహాయాన్ని కోరాడని
ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఇది దశరథుడి అపారమైన బల పరాక్రమాలకు నిదర్శనం.
377.
శా|| వేనోళ్లన్వినుతింపవచ్చు సతులన్విత్తేశుఁ డర్థిప్రియుం | డై నల్వొందుఁ బ్రవక్త
సత్కవి కలాభ్యర్చ్యుండు తత్త్వైక్యసం | ధానాప్తి న్మునిగోష్ఠి నిల్చు భుజసత్త్వ బింద్రహృద్యం
బతం | డా నీరేజసుహృత్కులుండు సురరాజ్యంబెంచునా పార్వతీ
తాత్పర్యము:
ఓ పార్వతీ! ఆ సూర్యవంశపు దశరథుడు వేల
నోళ్లతో స్తుతించబడదగినవాడు. కుబేరుడిలా దాత, మంచి మాటలు చెప్పేవాడు, సత్కవులకు, కళలకు
ప్రియమైనవాడు, తత్వజ్ఞానాన్ని తెలుసుకుని మునుల గోష్ఠిలో ఉండేవాడు. ఆయన బలమైన భుజాలు
ఇంద్రుడికి సైతం ప్రియమైనవి. అలాంటివాడు దేవతల రాజ్యాన్ని కూడా పెంచాడు.
విశేషములు:
దశరథుడిని కవి ఒక ఆదర్శ పురుషుడిగా
వర్ణించారు. ఆయన దాతృత్వం, కవిత్వంపై ప్రేమ, తత్వజ్ఞానం, వీరత్వం వంటి గుణాలను ఈ పద్యం
వివరిస్తుంది.
378.
తే|| కలికితనిపోర నిలువరా కలికి యతఁడు | మేలి దశరథపదమిచ్చి మేలుకొనియెఁ | దలఁగుఁ గలిదోషములుదానిఁ
దలఁప ననఁగఁ | బరులు బెగడొందు టెంత బింబరుచిరోష్ఠి
తాత్పర్యము:
ఓ బింబం లాంటి పెదవులు గల స్త్రీ!
కలహాలు ఈయనతో పోరాడలేవు. ఆయన దశరథుడనే గొప్ప పేరును ఇచ్చి, మేలు చేసాడు. ఆ పేరు తలచుకుంటే
కలిదోషాలు కూడా తొలగిపోతాయి. అలాంటివాడితో శత్రువులు ఎలా పోరాడగలరు?
విశేషములు:
దశరథుడి పేరులోని శక్తిని, ఆయన పరాక్రమాన్ని
ఇది వివరిస్తుంది. ఆయన పేరులోని మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణించడం కవికి దశరథుడిపై ఉన్న గొప్ప
భక్తిని సూచిస్తుంది.
379.
క|| ఏతాదృశమహితస్థితి, యీతాలిమి దయయు సత్య మీదృగ్జయము౯ | భూతభవద్భావినృప, వ్రాతము గనదనుచు
జగము వారలు పొగడ౯
తాత్పర్యము:
గతంలో, వర్తమానంలో, భవిష్యత్తులో కూడా
ఏ రాజుకు కూడా ఇంత గొప్ప స్థితి, ఇంత ఓర్పు, ఇంత దయ, ఇంత సత్యసంధత, ఇంత గొప్ప విజయం
ఉండవు అని ప్రపంచంలో అందరూ ఆయన్ని పొగిడారు.
విశేషములు:
దశరథుడు రాజులకు ఒక ఆదర్శమని, ఆయన
గొప్పతనం అనన్యసామాన్యమని ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
380.
తే|| ఏకొఱంతయు లేక యిక్ష్వాకుతిలక, మఖిలసామ్రాజ్య వైభవం బందుచుండెఁ | తనయవదనారవింద
దర్శనసుధన్య, తావిరామంబు దక్కఁ గాంతాలలామ
తాత్పర్యము:
ఓ స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలా! దశరథుడు
తన గొప్ప సామ్రాజ్య వైభవాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు. కానీ, పుత్రుని ముఖ పద్మాన్ని చూసే
భాగ్యం లేకపోవడం అనే ఒక లోపం మాత్రమే ఆయనకు బాధను కలిగించింది.
విశేషములు:
దశరథుడికి అన్ని సుఖాలు ఉన్నప్పటికీ
సంతానం లేకపోవడం అనే ఒక లోపం ఆయనకు ఎంతగా బాధ కలిగించిందో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. ఇది
కథలో తరువాతి భాగానికి నాంది.
381. మ॥ తనసాధ్వీతిలకంబులంగలసి
యాధాత్రీశ్వరుం డిట్టియో | జన పెక్కేండ్లుసుఖించి భూమి ప్రజల౯ సంతానవృక్షంబు పెం |
పునఁ బోషింపుచుఁ బుత్రదర్శనమునం బున్నారకాబ్థింద రిం | పని జన్మంబిఁక నేల యంచు ఘనతా
ప్రశ్రాంతిఁచింతింపుచు౯
తాత్పర్యము:
ఆ దశరథ మహారాజు తన గొప్ప భార్యలతో
కలిసి చాలా సంవత్సరాలు సుఖించాడు. భూమి మీద ఉన్న ప్రజలను సంతాన వృక్షాల్లా పెంచి పోషించాడు.
కానీ, పుత్రుడు లేకపోవడం వల్ల "పుం" అనే నరకం నుండి తప్పించుకోలేను. ఇక ఈ
జీవితం ఎందుకు? అని గొప్ప బాధతో ఆలోచించాడు.
విశేషములు:
పుత్రుడు లేకపోవడం వల్ల కలిగే బాధను,
దానిని అధిగమించలేని నిస్సహాయతను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది. హిందూ ధర్మం ప్రకారం, పుత్రుడు
లేకపోతే నరకానికి పోతారని నమ్మకం ఉంది, ఆ భయమే ఇక్కడ దశరథుడి బాధకు కారణం.
382.
తే|| తోఁచితోఁచనిగతి మహాత్ముండతండు | కలవరపడంగఁ దోఁచె నొక్కండు తలఁపు | రి త్తకునురి
త్తదలరంగ రీతిగలదె | తడవవలవదె తగిన తంత్రమ్ము మదిని
తాత్పర్యము:
ఆ గొప్పవాడైన దశరథుడు కలవరపడుతుండగా,
ఒక ఆలోచన తోచింది. 'ఒకరిది కాని దానికి మరొకరు ఆలోచించడం సరికాదు. నేను చేయవలసిన పనిని
ఆలస్యం చేయకూడదు. నా మనసులో తగిన ఉపాయాన్ని ఆలోచించాలి' అని అనుకున్నాడు.
విశేషములు:
బాధతో ఉన్నప్పటికీ, దశరథుడు సమయాన్ని
వృథా చేయకుండా, సమస్యకు పరిష్కారం కోసం ఆలోచించాడని తెలుస్తోంది.
383.
క|| అనుపమము తురగ మేధం, బొనరింపంజనదె దాన నొదవ రె పుత్రుల్ | ఘనులు వశిష్ఠ ప్రముఖులు,
తనకుంగూర్చుకృతిఁగూర్పుఁ దార్కొనఁబోరే
తాత్పర్యము:
సాటిలేని అశ్వమేధ యాగం చేయకూడదా? దాని
వల్ల పుత్రులు పుట్టరా? గొప్పవారైన వశిష్ఠుడు మొదలైన వారు నాకు ఈ పనిని నిర్వహించలేరా?
అని దశరథుడు ఆలోచించాడు.
విశేషములు:
పుత్రకామేష్ఠి యాగం చేయాలనే ఆలోచన
ఎలా దశరథుడి మనసులో మెదిలిందో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
384.
క|| అను మతినిశ్చయమున గురు, లనుమతి సేయంగఁ కడఁగ నౌనని సభకుం | జని మంత్రులం గృతాత్ములఁ
గొని యెల్లరువిన సుమంత్రుఁ గూర్చుకొని వెస౯
తాత్పర్యము:
ఆ నిర్ణయంతో గురువుల అనుమతి తీసుకోవడానికి
సిద్ధపడి, సభకు వెళ్లి మంత్రులను, అందరినీ పిలిచి, అందరి సమక్షంలో సుమంత్రుడిని దగ్గరికి
పిలిచి వేగంగా ఇలా అన్నాడు.
విశేషములు:
దశరథుడి పాలనా విధానం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
ఒక నిర్ణయం తీసుకునే ముందు గురువులు, మంత్రులతో సంప్రదించడం ఆయన పద్ధతి.
385.
క|| ఒడయఁడ నె నిట్లు మతిమం, తుఁడ. వేచని గురులద్విజులఁ తోడ్కొని రమ్మీ | వడలెడల నొక్కకర్జం,
బెడనిడితిఁ పొనర్పఁతీరు పేర్పడవలయు౯
తాత్పర్యము:
'ఓ బుద్ధిమంతుడా! నేను నీకు ఒక పని
అప్పగిస్తున్నాను. నువ్వు వెంటనే వెళ్లి గురువులైన బ్రాహ్మణులను తీసుకుని రా. ఆ పని
పేరుపొందేలా, మంచిగా పూర్తి కావాలి' అని సుమంత్రుడితో దశరథుడు అన్నాడు.
విశేషములు:
దశరథుడికి సుమంత్రుడి మీద ఉన్న నమ్మకాన్ని
ఈ మాటలు తెలియజేస్తాయి.
386.
క|| నావుడుఁ జయ్యన వాఁడా, భూవరునానతి శిరమునఁ పీని యరిగి భూ | దేవవరులఁతొడి తెచ్చెను,
దేవనిభుల వేదపార దృశ్వల నెలమి౯
తాత్పర్యము:
అని దశరథుడు చెప్పగానే, సుమంత్రుడు
వెంటనే ఆ రాజు ఆజ్ఞను శిరసావహించి, దేవతల వంటి వారూ, వేదాలను పారాయణం చేసినవారూ అయిన
గొప్ప బ్రాహ్మణులను తీసుకుని వచ్చాడు.
విశేషములు:
రాజు ఆజ్ఞను వెంటనే సుమంత్రుడు పాటించడాన్ని
ఇది వివరిస్తుంది. రాజు పట్ల ఆయనకున్న గౌరవం, విధేయత ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.
387.
ఆ|| ధర్మమూర్తి దశరథప్రభుండవ్వారిఁ, పూజసేసి నుడుల పొలుపుదనరఁ | పలి కె దోసిలొగ్గి
ప్రస్తుతార్థము ధర్ము, వెనసి కడుఁబొసంగ నెల్లరలర
తాత్పర్యము:
ధర్మ స్వరూపుడైన దశరథుడు వారిని పూజించి,
దోసిలి ఒగ్గి, ఇప్పుడు చేయబోయే మంచి కార్యం గురించి అందరూ సంతోషపడేలా, ధర్మం నిండిన
మాటలతో ఇలా అన్నాడు.
విశేషములు:
రాజు గురువులను, బ్రాహ్మణులను ఎంతగా
గౌరవించేవాడో, తన సంభాషణలో ఎంత వినయం ఉండేదో ఈ పద్యం చెబుతుంది.
388.
క|| నందనులు లేమి జీవిత, మందముచందము సెడంగ నై ధృతిపొదల౯ | గుందుతన కశ్వమేధముఁ, పొందుగనొనరింప
బుద్ధి పొరిఁగడలుకొనె౯
తాత్పర్యము:
'పుత్రులు లేకపోవడం వల్ల నా జీవితం
వికారంగా తయారైంది. ధైర్యం కూడా లేకుండా పోతోంది. అలాంటి నాకు అశ్వమేధ యాగాన్ని సరిగ్గా
చేయాలనే ఆలోచన వచ్చింది.'
విశేషములు:
పుత్రుడు లేని లోటు దశరథుడిని ఎంతగా
కృంగదీసిందో, అందుకే ఈ యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడో ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
389.
ఆ|| కాన మీరలెల్ల ఘను లిమ్మహాక్రతు, వరసి యంతరాయ విరహితముగ | నెఱయఁజేయవలయు నేనుమీవలనఁ
కృ, తార్థధర్మమెనసి యలరువాఁడ
తాత్పర్యము:
'కాబట్టి మీరంతా గొప్పవారు. ఈ గొప్ప
యాగాన్ని పరిశీలించి, ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా పూర్తి చేయాలి. అలా మీరు చేస్తే, మీ
వల్ల నేను ధర్మం చేసి కృతార్థుడిని అవుతాను.'
విశేషములు:
యజ్ఞం విజయవంతం కావడానికి గురువుల
ఆశీస్సులు, సహాయం తప్పనిసరి అని దశరథుడు భావించాడు.
390. మ॥ అన నవ్వారలు మేలుమేలనుచు
నర్థ్యంబియ్యదే యయ్యయం | చినవంశ్యా; యనురూపమైనది సుమీ యింకేల జాగంచుఁ జ | య్యనఁ పుత్రుల్జనియింతు
రీవుమదినెట్లర్థించితారీతినం | చనయంబేర్పడె నీకుధార్మికి సుధీ; యీధీయటంచుంబొరి౯
తాత్పర్యము:
దశరథుడు అలా అడగ్గానే, బ్రాహ్మణులు,
'చాలా మంచి పని. ఇక్ష్వాకు వంశీయుడా! ఇది నీకు తగినదే. ఇంక ఆలస్యం ఎందుకు? వెంటనే పుత్రులు
పుడతారు. నీవు మనసులో ఎలా కోరుకున్నావో, ఆ విధంగానే నీ కోరిక నెరవేరుతుంది. ఓ ధర్మపరుడా,
బుద్ధిమంతుడా! ఈ ఆలోచన నీకు మంచిది' అని పదే పదే చెప్పారు.
విశేషములు:
దశరథుడి ఆలోచనను బ్రాహ్మణులు పూర్తిగా
బలపరిచారు. ఈ యాగం వల్ల కచ్చితంగా పుత్రులు కలుగుతారని హామీ ఇచ్చారు.
391.
క|| త్వరపడుము విడువు మధ్వర, తురగము సంభారములనుఁ తొడ్తోఁగూర్పం | దొరకొనుము పనుపు మధికృత,
వరుల న్మతిమత్ప్రవరుల వారని సుధృతి౯
తాత్పర్యము:
'త్వరగా అశ్వమేధ యాగం కోసం గుర్రాన్ని
వదులు. యజ్ఞానికి కావలసిన వస్తువులను వెంటనే సేకరించేందుకు సిద్ధపడు. ఈ పని కోసం సమర్థులైన,
బుద్ధిమంతులైన అధికారులను నిలకడైన మనసుతో పంపు.'
విశేషములు:
యాగం ఎలా చేయాలో బ్రాహ్మణులు దశరథుడికి
దిశానిర్దేశం చేస్తున్నారు. ఇది యాగం పట్ల వారికున్న నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
392.
క|| అనివారాశాస్యంబున, కనురూపముగాఁగనొడువ నలరారుచు ని | ట్లనెనధిపుఁడమాత్యులఁగనుఁ
| కొని హర్షాశ్రువులు కన్ను గోనలగొనకొన౯
తాత్పర్యము:
అని బ్రాహ్మణులు ఆశీర్వదించగా, రాజు
సంతోషించి, మంత్రులను చూస్తూ, ఆనందబాష్పాలు కళ్ళలో నిండగా ఇలా అన్నాడు.
విశేషములు:
దశరథుడికి పుత్రులు కలుగుతారని చెప్పగానే
ఆయన ఎంత సంతోషించాడో, ఆయన ఆనందాన్ని పద్యం చక్కగా వర్ణిస్తుంది.
393.
తే|| గురుల యానతివింటిరే యరసికూర్చుఁ | డెల్లసంభారముల విడుఁ డిజ్యహయము | సహసమర్థ ముపాధ్యాయ
సహితముగను | నగును సరయూత్తరతటంబెయజ్ఞభూమి
తాత్పర్యము:
'గురువుల ఆజ్ఞ విన్నారు కదా! అందరూ
కలిసి అశ్వమేధ యాగానికి కావలసిన వస్తువులను సిద్ధం చేయండి. యాగానికి సంబంధించిన గుర్రాన్ని
వదిలిపెట్టండి. సరయూ నదికి ఉత్తర తీరమే యజ్ఞభూమిగా ఉంటుంది.'
విశేషములు:
రాజు ఆనందంతో వెంటనే యజ్ఞం కోసం ఏర్పాట్లు
చేయమని ఆదేశించాడు. యజ్ఞానికి సంబంధించిన స్థలాన్ని కూడా నిర్ణయించాడు.
394.
ఆ|| అఖిలనృపుల కిది యనాప్యంబుగాన శాం | తులఁబొనర్పవలయు దోషమొదవె | నేనిఁ గ్రతువు చెడు
క్షయించుఁగర్తయు నుంద్రు | బమ్మరక్కసులు నెపమ్ములరయ
తాత్పర్యము:
'ఈ యాగం ఇతర రాజులకు సాధ్యం కానిది.
కాబట్టి దీనిని శాంతంగా, జాగ్రత్తగా చేయాలి. ఒకవేళ ఏమైనా దోషం వస్తే, యాగం చెడిపోతుంది.
యజ్ఞం చేసేవాడు కూడా నాశనం అవుతాడు. రాక్షసులు లోపాలు వెతకడానికి వేచి ఉంటారు.'
విశేషములు:
దశరథుడు యజ్ఞం చేసేటప్పుడు తీసుకోవాల్సిన
జాగ్రత్తలను, దాని ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తున్నాడు. రాక్షసుల వల్ల వచ్చే ఆటంకాలను కూడా
గుర్తు చేస్తున్నాడు.
395.
క|| మీరు సమర్థులు కృత్యము, లౌరీతిఘటించునెడల నందఱునొకఁడై | సారతరమన్మనోరథ, పూరణమునకుం
కడఁగుఁడు పూజ్యత వెలయ౯
తాత్పర్యము:
'మీరంతా సమర్థులు. ఈ పనులు విజయవంతంగా
జరిగేటట్లు అందరూ ఒక్కటై, నా గొప్ప కోరికను నెరవేర్చడానికి ప్రయత్నించండి.'
విశేషములు:
రాజు మంత్రులను, అధికారులను ఈ యజ్ఞాన్ని
విజయవంతం చేయమని ప్రేరేపిస్తున్నాడు. అందరి సహకారం ఎంత అవసరమో చెప్తున్నాడు.
396.
ఆ|| అనినవల్లెయనుచు నందఱుఁప్రతిపూజ, నంబొనర్ప నర్చ నలుపొసంగ | గురులద్విజులసచివ వరులంబనిచి
యంతి, పురికినరిగి తెఱవు నిరవుకొలిపె
తాత్పర్యము:
అని రాజు అనగా, అందరూ 'సరే' అన్నారు.
బ్రాహ్మణులు, గురువులు, మంత్రులు రాజును సత్కరించి, ఆయనను పూజించారు. ఆ తరువాత రాజు
వారిని పంపి, అంతఃపురానికి వెళ్లి ఈ విషయం గురించి భార్యలకు చెప్పడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
విశేషములు:
యాగ నిర్ణయం తీసుకున్న తరువాత జరిగిన
పరిణామాలను ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.
397.
తే|| అందఱానందమూలమౌ నయ్యుదంత | మరసి ముదితాత్మికలుగాఁగ సరవిఁతన్ము | ఖారవిందములొప్పారె
నదిహిమాత్య | యానుష క్తంబగుటయుఁ చ య్యన స్ఫురింప
తాత్పర్యము:
ఈ ఆనందకరమైన విషయాన్ని తెలుసుకుని,
అందరి ముఖపద్మాలు వికసించాయి. చలికాలం తరువాత వసంతకాలం వచ్చినట్లుగా అందరి ముఖాలు సంతోషంతో
వెలిగిపోయాయి.
విశేషములు:
దశరథుడి యాగ నిర్ణయం అందరికీ ఎంత సంతోషాన్ని
కలిగించిందో ఈ పద్యం చెబుతుంది.
398.
క|| అంతట మంతనమున మహి, కాంతునితో సూతుఁడనె వికాసముదోఁప౯ | వింతగ నొకవృత్తాంతం, బింతకుమునువింటి
మునుల నీదృశులనఁగ౯
తాత్పర్యము:
అప్పుడు సుమంత్రుడు ఏకాంతంగా రాజుతో
సంతోషంగా ఒక వింత కథను చెప్పాడు. 'కొంతకాలం క్రితం నేను ఇలాంటి మునుల దగ్గర ఒక కథ విన్నాను.'
విశేషములు:
సుమంత్రుడు దశరథుడికి పుత్రులు కలగడానికి
కారణం అయ్యే ఒక కథను చెప్పడం ద్వారా, కథలో కొత్త మలుపు మొదలవుతుంది.
399. మ॥ భగవంతుండు సనత్కుమారుఁడొకట౯
భవ్యాత్ములౌసన్మునుల్ | ప్రగుణంబంచువినంగఁ పల్కెనఁటత్వ త్ప్రస్తావయోగంబునం | దఁగనై
కాశ్యపుఋశ్యశృంగుఁ క్రతుసం ధాతంబొనర్పంగ నీ | కగు సంతానమటంచుఁ తాపసతప స్యావర్ణనంబొప్పఁగ
౯
తాత్పర్యము:
'భగవంతుడైన సనత్కుమారుడు ఒకసారి గొప్ప
మునులు వింటూండగా నీ గురించి చెప్పాడు. కశ్యప మహర్షి కుమారుడు ఋశ్యశృంగుడు ఈ యాగాన్ని
నిర్వహిస్తే నీకు పుత్రులు కలుగుతారు' అని చెప్పాడు.
విశేషములు:
సుమంత్రుడు సనత్కుమారుడు చెప్పిన భవిష్యత్తును
గురించి చెప్తున్నాడు. ఋశ్యశృంగుడి వల్ల పుత్రులు కలుగుతారని చెప్పడం, దశరథుడికి ఒక
కొత్త ఆశను కలిగిస్తుంది. ఇది కథలో చాలా ముఖ్యమైన మలుపు.
వ||
కాశ్యపమహర్షికి విభండకుఁడను నొక్కసుతుండు నాతనికి ఋష్యశృంగుండను నొకండుపుత్రుండును
జనియింతురనియు నాయర్భకుండు వనంబున వన్యసామా న్యంబుగఁబెరింగి తండ్రితోడిదగుననువర్తనంబున
నన్నెంబుఁపున్నెంబు నెఱుంగని వాఁడవుననియు మహాత్ముండగు నావి ప్రసంభూతునకు ద్వివిధంబగు
బ్రహ్మచర్యంబును స్మృత్యుక్తంబైనయది సమకూరుననియు, నమ్మహామహుం డగ్ని గురు శుశ్రూషలం
గాలంబుఁ గ్రమించుచుండ నంగ దేశాధీశుండు రోమపాదుండనునతం డాత్మీయంబైన ధర్మవ్యతిక్రమంబున
సుదారుణయు సుఘోరయు సర్వభూతభయా వహయునగు ననావృష్టి స్వదేశంబునకు సంప్రాప్తయైనసుదుఃఖితుండై
శ్రుతవృద్ధు లగు బ్రాహ్మణోత్తములంబిలిచి స్వీయదోషం బెఱింగించి యిద్దానికిందగిన ప్రాయ
శ్చిత్తనియమంబువీధించి దేశపీడలనివారింపుఁడని వేఁడుకొనుననియు, నవ్వార లెల్ల నేకగ్రీవంబుగ
విభండకతనయు సువినయు ఋశ్యశృంగమౌనివరుందోడ్తెచ్చి సుస త్కృతునింజేసి భవత్పుత్రీమణి నిజ
కాంతిచ్ఛాదితది శాంత శాంత నొసంగివిధ్యుక్త ప్రకారంబున వివాహమహంబొనరించినం గృతార్థుండవగుదువని
తెలుపుదురని యును, నమ్మహీకాంతుండు చింతాక్రాంతుడై నిజమంత్రులంబురోహితుని నాయగ్నికల్పునిందోడ్తేరఁ
బ్రేరేపించుననియు, వారును వివిధంబుగ వితర్కించుచు నిక్కర్జం బుసమకూర్ప నేర్పరులగు వేశ్యలుదక్క
నితరులో పరయ్యనఘు నిమ్మెయిం దోడి తెచ్చిన యంతమాత్ర నెద్దియుం బ్రత్యవాయంబొదవఁబోవదని
నిశ్చయించి నిపుణలగునట్టిగణికల నిశాతవజ్రమణికణికలంబనుచుటయు నవ్వారవ్వరతపోధనుని బహూపాయంబులం
పారవశ్యంబునంపొదలించి వశంగతునింగావించి తెచ్చి యొప్ప గింతురనియు, నారాజన్య శిఖామణి
తనకూఁతు నుత్తమనత్తపస్విస త్తమునకొసంగి పరిణయంబొనరించుటయుఁ పదంపడి పర్జన్యుండు వర్షించుటయు
దేశక్షామంబు వాయుటయు నామహనీయుండచ్చోటం పుత్రులు దారయుం తానును సుఖం బుండుటయు సంభవించునని
వివరించి వెండియు నాబ్రహ్మర్షి వరేణ్యుండు ప్రసంగ వశంబున
తాత్పర్యము:
కాశ్యప మహర్షికి విభండకుడు అనే కొడుకు,
అతనికి ఋష్యశృంగుడు అనే మరో కొడుకు పుడతారు. ఆ ఋష్యశృంగుడు అడవిలో కేవలం వనవాసం చేస్తూ,
తండ్రితోనే ఉండి లోకంలో మంచిచెడులు తెలియకుండా పెరిగాడు. ఆ గొప్ప బ్రహ్మజ్ఞాని (విప్ర
సంభూతుడు) రెండు రకాల బ్రహ్మచర్యాలను, శాస్త్రాల్లో చెప్పిన బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించేవాడు.
ఆయన నిరంతరం అగ్నిని, గురువును సేవించుకుంటూ కాలం గడుపుతుండగా, అంగదేశాధీశుడైన రోమపాదుడు
తన ధర్మాన్ని తప్పడం వల్ల తన దేశానికి భయంకరమైన, ఘోరమైన అనావృష్టి వచ్చింది. దీంతో
దుఃఖించిన రోమపాదుడు అనుభవం ఉన్న బ్రాహ్మణులను పిలిచి, తన తప్పును ఒప్పుకొని, దేశానికి
వచ్చిన ఈ పీడను నివారించడానికి తగిన ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పమని కోరాడు.
అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణులంతా ఏకగ్రీవంగా,
'విభండకుని కొడుకు, వినయం కల ఋష్యశృంగ మహామునిని తీసుకువచ్చి, ఆయనకు మంచి సత్కారం చేసి,
నీ కూతురు శాంతను ఆయనకు ఇచ్చి శాస్త్రోక్తంగా
పెళ్లి చేస్తే, నీవు కృతార్థుడివి అవుతావు' అని చెప్పారు. అది విని రోమపాదుడు ఆందోళన
చెంది, తన మంత్రులను, పురోహితుడిని, అగ్నిలాంటి ఆ మహర్షిని తీసుకువచ్చేందుకు పంపించాడు.
మంత్రులు వివిధ రకాలుగా ఆలోచించి, 'ఈ పని చేయడానికి వేశ్యలు తప్ప ఇతరులు సరిపోరు. ఆ
నిష్కపటి అయిన ఋష్యశృంగుడిని తీసుకువస్తే ఎలాంటి పాపమూ రాదు' అని నిర్ణయించుకున్నారు.
అప్పుడు వేశ్యలను పదునైన వజ్రపు ముక్కల
లాంటి వారినిగా భావించి పంపించారు. వారు ఆ గొప్ప తపస్సు కలవానిని చాలా ఉపాయాలతో మాయలో
ముంచి, తన వశం చేసుకుని తీసుకువస్తారు. ఆ తరువాత రోమపాదుడు తన కూతురిని ఆ గొప్ప తపస్వికి
ఇచ్చి పెళ్లి చేయగానే, వెంటనే ఇంద్రుడు వర్షం కురిపించాడు. దేశంలో కరువు పోయింది. ఆ
మహనీయుడు తన భార్యతో, పుత్రులతో సుఖంగా ఉన్నాడు. ఇలా చెప్పి, మళ్లీ ఆ గొప్ప బ్రహ్మజ్ఞాని
ఒక సందర్భంలో ఇలా అన్నాడు.
విశేషములు:
No comments:
Post a Comment